Quá trình làm phim Kiếp Hoa năm 1952 – Phim có âm thanh đầu tiên do người Việt sản xuất

Kiếp Hoa là cuốn phim tâm lý – tình cảm do soạn giả cải lương Trần Lang (bút danh của ông chủ đoàn Kim Chung) biên dịch và đạo diễn, xuất phẩm năm 1953 tại Hà Nội.

Đây là phim có tiếng đầu tiên của Việt Nam, trước đó phim do người Việt Nam thực hiện đều là phim câm, và cuốn phim gần nhất đã thực hiện cách đó tới 15 năm rồi bị ngưng lại do thời cuộc.

Thời điểm phim Kiếp Hoa ra đời ở Hà Nội là đầu thập niên 1950, trong bối cảnh hoàng kim của sân khấu cải lương du nhập từ Nam Bộ, còn điện ảnh vẫn còn là bộ môn nghệ thuật tương đối xa lạ với đa số người Việt Nam. Thời điểm đó Việt Nam có đạo diễn, chưa có nhà quay phim, chưa có studio, phim Kiếp hoa chỉ là dự án phim mang tính gia đình. Bầu Long (nghệ danh Trần Lang, tên thật là Trần Viết Long – trưởng đoàn hát Kim Chung) viết kịch bản, vai nữ chính (Ngọc Lan) do diễn viên Kim Chung (vợ bầu Long) đảm nhận. Kim Xuân (em dâu bầu Long) vào vai thứ chính Ngọc Thủy (Bà Kim Xuân chính là mẹ của diễn viên gạo cội Như Quỳnh ở Hà Nội hiện nay).

Nghệ sĩ Kim Chung vào vai chính trong phim Kiếp Hoa. Kim Chung cũng là vợ của ông chủ hãng phim

Sau đây là bài viết của ký giả Duy Mỹ viết năm 1957 (sau này Duy Mỹ là ca sĩ hát trong ban tam ca Sao Băng), nói về quá trình làm phim Kiếp Hoa theo lời kể của ông Trần Viết Long:

Việc thực hiện chia làm 2 phần:

1. Kỹ thuật, chuyên viên ngoại quốc. Một ít chuyên viên Việt học nghề theo phương pháp thực hành.

2. Cốt truyện, tài tử, phụ đạo diễn phong cảnh, y phục Việt Nam.

Vào khoảng năm 1952, nền điện ảnh còn xa lạ đối với các nhà viết truyện phim và tài tử, vì vậy việc đầu tiên của hãng là đào luyện cấp tốc tài tử được chọc lọc trong công cuộc tuyển lựa và thi truyện phim. Có tới hàng 300 truyện dự thi nhưng toàn thể để không biết cách viết và xây dựng truyện phim, trong số hàng trăm người thi chỉ tuyển chọn được ít người.

Hồi đó điện ảnh gia Claude Bernard định làm đạo diễn phim Kiếp Hoa, nhưng ban giám đốc hãng không thỏa thuận nổi những điều kiện căn bản nên chỉ ký giao kèo mướn ông trong 6 tháng để dạy về cơ sở lý thuyết và thực hành sơ đẳng của nghệ thuật thứ bảy cho tài tử, đàm luận với Trần Lang (người viết truyện phim Kiếp Hoa) để tránh những vấp váp về kỹ thuật, sao cho truyện phim dựng đúng luật mẹo. Về phía tài tử thì học một tuần hai lần về cách thức diễn.

Sau 6 tháng điều đình với chuyên viên Hongkong, hãng đã mướn được một đạo diễn và 2 người quay phim sang Hà Nội để bắt đầu thực hiện. Mối đe dọa lớn nhứt của hãng Kim Chung trong giai đoạn ấy là sự cạnh tranh của phim Bến Cũ đang quay cấp tốc để tranh thị trường. Do đó hãng Kim Chung phải hoạt động thật gấp rút để thực hiện phần ngoại cảnh phim Kiếp Hoa vẻn vẹn trong 14 ngày. Phần nội cảnh và thâu thanh phải quay tại Hongkong vì thiếu phương tiện tối tân, không có Studio.

Một trở ngại lớn đến với hãng là phong trào động viên bộc phát, việc xuất ngoại hết sức khó khăn, cuốn phim quay xong 3/4 đành ngưng đợi giấy tờ trong khi đó tiền chi phí tăng lên tới bạc triệu. Sau 2 tuần chạy chọt, cầu khẩn ở Bộ Nội vụ, nhà cầm quyền Bắc Việt nhất định không cho phép xuất ngoại. Cuối cùng ông giám đốc hãng phải xin vào phủ thủ hiến triều Nguyễn Hữu Trí để van vỉ với quý quan thống đốc rằng “tình trạng của chúng tôi phá sản mất có lẽ một ngày gần đây hãng chúng tôi phải tung ra thị trường một đoạn phim câm nếu không xin được phép xuất ngoại”.

Giữa lúc cuốn phim bị mắc kẹt vì giấy tờ thì phim Bến Cũ chạy đua, đang thu thanh tại Paris. Sang tới Hongkong, hãng đã gặp phải lớp điện ảnh gia Hongkong khôn ngoan đến lọc lõi, chuyên bắt bí để tống tiền, trong khi mình cần mình thì họ cố tình trì hoãn để bóp chẹt. Công việc làm ở Hongkong thật vất vả, quay bắt đầu từ 12 giờ đến 5 giờ sáng, chỉ có giờ đó studio của họ mới rảnh, anh chị em tài tử của mình không quen thức thâu đêm suốt sáng nên mệt nhoài, quay xong một đoạn nằm nghỉ là ngủ luôn, phải lay dậy, mắt nhắm mắt mở, cứ thế quay tiếp, không được rửa mặt sợ trôi hết phấn son hóa trang.

Sau 12 ngày vất vả thì hoàn thành phần nội cảnh. Như vậy vẫn chưa phải cuốn phim đã hoàn thành, còn phải ráp rửa, công việc này cũng phải thuê mấy chú ba Tàu, họ kéo dài suốt 1 tháng rưỡi để ăn tiền. Trong khi phim Bến Cũ đã chiếu quảng cáo rầm rộ ở thủ đô.

Trong thời kỳ ngậm đắng nuốt cay ở lại Hongkong để chờ ráp rửa phim, ông chủ Kim Chung thấy nẩy ra trong tâm trí cảm tưởng tủi hận vì sự nhờ vả kỹ thuật ngoại quốc để chịu muôn phần khổ sở. Cứ mỗi lần giục thì mấy chú ba Tàu lại xì ra câu nói thường lệ: “Hẩu tố công phu” để có “xủi dề, nhậm xà” thì mới tiếp tục. Ông có cảm tưởng là đi xin chứ không phải thuê kỹ thuật nước người. Trong khi quay đến khoảng 2 giờ sáng là có một tốp hàng chục người không biết ở đâu tới để dấu hót về điện ảnh, thế là họ cứ tự tiện nhậu nhẹt tán dóc hàng tiếng trên túi bạc và sự chờ đợi của tài tử mình. Dù thế nào mặc lòng cũng đình phải chịu, không dám gằn hắt sợ họ bỏ sở không quay thì vỡ nợ, đành sống cảnh ăn chực nằm chờ để mang phim về nước. Nói đến mấy ông chuyên viên mới thật đau khổ, cứ hôm nào ông đi chơi đêm mệt, ra đến chỗ quay ông ngẩng mặt lên trời mà than rằng: “Xín mậu hẩu” (trời không tốt) để cuốn gói ra về, trong khi đó mỗi tháng ông vẫn lãnh đủ 4 vạn bạc, 3 ông vừa 120.000 đồng.

Một nông nỗi không kém phần thê thảm là phim tiếng Việt do người Tàu ráp theo bản chữ Hán, họ không biết tiếng Việt nên cứ ráp bừa bãi cả những đoạn nói hỏng trong phim, mỗi lần như thế lại phải mượn thông ngôn để giảng giải cho ông hiểu ý nghĩa.

Sau 2 tháng phim đem về Hà Nội chiếu trước phim Bến Cũ 4 ngày. Phim Bến Cũ ở Pháp về còn mắc kẹt chờ thể thức giấy tờ nên Kiếp Hoa chiếu trước 5 ngày tại Saigon.

Chỉ trước sau 5 ngày mà sự chênh lệch về số thu lên tới bạc triệu. Phim Kiếp Hoa dù chưa mang lại sự thỏa mãn cho giới hâm mộ điện ảnh nhưng nó cũng chứng tỏ sự cố gắng phi thường làm sống dậy một cách mạnh mẽ nền điện ảnh Việt. Số thu 8 triệu đồng của phim này là một yếu tố thúc đầy việc hoạt động điện ảnh cho lớp người có vốn, có khả năng nhưng chưa đủ can đảm thực hiện.

Ngoài ra, trước đó, ký giả, kiêm ca sĩ Duy Mỹ cũng viết về lý do, hoàn cảnh mà ông Trần Viết Long quyết định liều làm phim Kiếp Hoa, dù chỉ chiếu trước phim Bến Cũ 4 ngày, nhưng cũng đủ để phim đi vào lịch sử như là phim có âm thanh đầu tiên do người Việt sản xuất.

Công chiếu phim Kiếp Hoa

[…]

Sau một thời gian ngưng nghỉ toàn diện ngót 15 năm, nền điện ảnh Việt Nam lại có dịp bộc phát trở lại với phim Kiếp Hoa do hãng phim Kim Chung thực hiện. Phim Kiếp Hoa đã mở màn cho đợt thứ 2 của nền điện ảnh Việt kể từ thời khởi thủy khoảng 1925.

Tôi tới gặp ông Trần Viết Long – một con người nhanh nhẹn, có biệt tài về tổ chức và điều khiển sân khấu ca kịch, nơi tập trung đủ các hạng người. Chính nhờ biệt tài xoay sở, kinh doanh, biết lợi dung cơ hội thuận tiện để hoạt động nên ông bước vào ngành điện ảnh với ý tưởng đầu tiên là phiêu lưu và liều.

Liều và phiêu lưu chính là ý nghĩ thành khẩn nhất của ông, vì nói tới điện ảnh là phải nói đến tiền. Điện ảnh vốn là một kỹ nghệ vừa phức tạp vừa phải xuất vốn ra một cách thật mông lung, đôi khi là vu vơ. Ông quan niệm rằng nếu bỏ tiền ra lập một kỹ nghệ dệt vải hoặc kỹ nghệ giầy thì người bỏ tiền biết chắc là xưởng chế tạo sẽ sản xuất ra giầy hoặc vải để tung ra thị trường, và dù cao dù hạ, dù sớm hay muộn thì số giầy, số vải sẽ được bán hết. Nhưng nếu bỏ tiền ra làm một cuốn phim thì khác.

Cuốn phim có thể thực hiện hoàn hảo, ảnh, tiếng nói có thể rất đẹp, rất hay, nhưng vẫn không thu hút nổi đông đảo khán giả vì không đánh đúng vào thị hiếu của quần chúng, không diễn đạt trung thành với ý muốn của đông đảo quần chúng.

Hàng bán ra là một vật vô hình, người mua mang tiền tới để tìm cảm giác buồn vui, có kẻ thích vui vừa, có người thích thật vui hay buồn lắm, buồn vừa. Như vậy dù có vượt qua được thật nhiều khó khăn về nội dung và kỹ thuật thực hiện, nhà sản xuất vẫn chưa chắc chắn đã bán được và bán được giá bao nhiêu vì không hiểu nổi sở thích khác nhau của người mua (khán giả).

Cùng vì lý do đó mà những nhà tư bản rất e dè trong việc xuất vốn để thực hiện một cuốn phim phát triển kỹ nghệ điện ảnh.

Kinh nghiệm sống đã cho ra thấy một cách rõ rệt là nhiều phim ngoại quốc chắc chắn là hay, có giá trị cả về nội dung lẫn kỹ thuật, nhà sản xuất hy vọng hốt bạc thì sự thật phản nghịch hẳn ý định. Trường hợp của phim Jeanne d’Arc, do tài tử trứ danh Ingrid Bergman sắm vai chính, mô tả một nữ anh hùng của dân tộc Pháp, phim tô màu, dàn cảnh vĩ đại vậy mà nhà sản xuất đã lỗ sạt nghiệp vì phim này.

Trong khi đó phim Samson et Dalila – Quo Vadis và gần đây là Rashomon, Sabrina lại hốt bạc vô kể.

Tại sao vậy? Chính vì “Kiểu giày thật đẹp, da giày thật tốt chưa đủ, điều cốt yếu vẫn là phải làm vừa ý khách hàng khi tới đo chân”.

Ý định phiêu lưu của ông Long trở thành dự định thực hiện phim thật sự vì ông đã củng cố được hai đoàn Kim Chung Hà Nội và Hải Phòng có cơ sở vững chắc sau 4 năm hoạt động, trình diễn. Ông có một số vốn khả dĩ thực hiện được một cuốn phim nên không ngần ngại quyết định vào nghề mới với ý niệm nói trên, nghĩa là “liều”.

Lý do thứ hai thúc đẩy ông làm phim vì ông vốn say mê ngành điện ảnh từ khi còn là sinh viên nên chú ý học hỏi nhiều qua sách vở, thêm vào kinh nghiệm trong những năm điều khiển hai đoàn hát và năng khiếu đặc biệt về kinh doanh nên ông có thể phác qua được số dự chi, nhất là số thu của một cuốn phim Việt Nam đầu tiên sau thời gian ngót hai mươi năm ngưng hoạt động của nền điện ảnh nước nhà.

Nguyên động lực thứ 3 khuyến khích ông là ông đã nắm được trong tay một số đông nghệ sĩ thành thạo với sân khấu, ông cho là họ vẫn là người đầu tiên cần dùng để thực hiện phim vì ít ra cũng đã có kinh nghiệm về sân khấu.

Thế là với mớ ý định và trở ngại ngổn ngang kể trên, nhà sản xuất Kim Chung bắt đầu thực hiện cuốn phim đầu của mình với thiện ý cho rằng biết đâu công việc này chằng là một gạch nối giữa nền điện ảnh còn thô sơ thuở trước với nền điện ảnh chắc chắn sẽ trưởng thành mai sau.

Nội dung phim Kiếp Hoa:

Trên đường tản cư, bà mẹ già yếu và hai cô con gái Ngọc Lan, Ngọc Thủy (Kim Chung và Kim Xuân thủ vai) may mắn được Thiện – một người không quen biết – cho ở nhờ. Với lòng hào hiệp sẵn có, Thiện đã che chở cho họ, và giành được mối thiện cảm trong cô gái Ngọc Lan.


Cảnh phim là 2 diễn viên Kim Chung và Kim Xuân (mẹ của diễn viên Như Quỳnh hiện nay)

Thế rồi những tháng ngày êm đềm kéo dài không lâu. Cha Thiện nhắn chàng về Hà Nội. Phút chia tay, Thiện và Lan đã trao ảnh làm tin. Nhưng thật không may, người mẹ qua đời vì bạo bệnh. Chiến sự xảy ra, hai chị em phải rời nơi tá túc. Họ trở về Hà Nội tìm Thiện mà không gặp được. Không nhà cửa, tiền bạc cũng hết nhẵn, hai cô gái tội nghiệp tìm đến gánh hát Kim Chung thi tuyển diễn viên nhưng không được chào đón. Đang bơ vơ không chốn tựa nương, họ gặp Tam – một người quen biết. Hai chị em xin ở nhờ, đồng thời giúp việc cho quán mì của Tam.

Kim Chung và Kim Xuân

May sao, Lan gặp Nhạc, một người bạn của Thiện. Chính Thiện đã đưa ảnh Lan cho Nhạc, nhờ anh này đi tìm Lan. Mê mẩn bởi dung nhan xinh đẹp của cô gái, Nhạc nảy sinh dã tâm cướp người thương của bạn, anh ta tin cho Lan rằng Thiện đã chết vì đạn lạc. Và rồi Nhạc nhận phải từ Lan một cái tát khi tìm cách tỏ tình với cô. Viện cớ mong Lan khỏa khuây nỗi muộn phiền, Tam mời chị em nàng đi xem cải lương ở rạp Kim Chung.

Vợ chồng Tiêu Lang và Kim Xuân (phụ trách đoàn Kim Chung ở Hà Nội). Ông bà cũng là cha mẹ của diễn viên gạo cội Như Quỳnh ở Hà Nội hiện nay

Khi bức màn sân khấu hạ xuống, Tam chuốc rượu cho Lan say khướt. Nàng thất thân với Tam, đành cắn răng chấp nhận lấy Tam làm chồng để tránh điều tiếng. Bởi Tam không giấu ý định hoa nhổ cả cụm, Lan và Thủy quyết định rời bỏ hàng mì. Sau một đêm lang thang ngoài vỉa hè, hai cô gái đáng thương tình cờ gặp lại bà hàng xóm cũ. Bà cho họ một số vốn để làm ăn. Họ mở hàng thuốc lá bên vệ đường.

Rồi một ngày nọ, có chiếc xe mui trần màu trắng rất sang trọng ghé vào mua thuốc lá. Chàng công tử vận đồ trắng trên xe chính là Thiện. Thoạt đầu Lan cố lẩn tránh, nhưng sau cùng đã chấp nhận lời cầu hôn của Thiện. Trong tiệc cưới, Lan nhận ra người bồi bưng khay rượu mừng chính là bạn của Tam. Sợ quá khứ bị lộ, hại đến thanh danh của Thiện và gia đình, nàng lén bỏ đi trong đêm rồi chết trong một căn nhà hoang đổ nát.

Giữa đêm mưa, Ngọc Thủy thổn thức nhớ chị không sao ngủ nổi, Thiện bước lại giường an ủi. Cả hai nhìn ra cửa sổ nhìn cơn mưa tầm tã như nước mắt tủi hờn.

Tài tử:

  • Kim Chung vai Ngọc Lan
  • Kim Xuân vai Ngọc Thủy
  • Trần Quang Tứ vai Thiện
  • Ngọc Toàn vai Nhạc
  • Tuấn Sửu vai Tam
  • Nhã Ái vai Mẹ Ngọc Lan
  • Tiền Phong vai Cha Thiện

chuyenxua.vn biên soạn

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *