Những địa điểm nổi tiếng của Sài Gòn đã bị phá bỏ (Phần 2)

0
315

Trong phần trước, chúng tôi đã giới thiệu đến bạn đọc đôi nét về 9 địa điểm nổi tiếng của Sài Gòn ngày xưa nay đã không còn nữa. Trong bài này, xin nói về 4 địa điểm tiếp theo, trong tổng số 18 địa điểm đã bị con người phá bỏ một cách đáng tiếc mà TS Nguyễn Minh Hòa đã nêu hồi cuối năm 2019, đã được các báo chí ở trong nước đăng tải.

Xin nhắc lại tên của 18 địa điểm:

  1. Thung lũng xanh ở khu vực trung tâm, theo trục Lê Duẩn
  2. Địa điểm lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng tại khu vực Ba Son và Ụ tàu
  3. Cây cầu sắt trong Thảo Cầm viên
  4. Tháp quan sát PCCC đầu tiên của thành phố ở khuôn viên sở Cảnh sát PCCC
  5. Cây cầu ba cẳng độc nhất vô nhị ở Đông Nam Á ở kênh Hàng Bàng, quận 6
  6. Tòa Đại sứ quán Mỹ
  7. Trại Davis trong sân bay Tân Sơn Nhất
  8. Công viên Chi Lăng
  9. Quán cà phê nổi tiếng Sài Gòn Givral
  10. Thương xá Tax
  11. Hàng cây trăm tuổi trên đường Tôn Đức Thắng
  12. Dãy nhà Shophouse hình ống của người Hoa, theo phong cách Nam Trung Hoa ở đường Trần Văn Kiểu
  13. Nhà đèn Chợ Quán
  14. Chợ gạo đầu tiên của Sài Gòn, chợ Trần Chánh Chiếu
  15. Một số tháp nước hình nấm
  16. Chùa Liên Trì ở Thủ Thiêm
  17. Cầu Nhị Thiên Đường
  18. Vòng xoay Quách Thị Trang cùng tượng Trần Nguyên Hãn

9 địa điểm đầu đã được nhắc tới trong phần 1: https://nhactrinh.vn/nhung-dia-diem-noi-tieng-cua-saigon-da-bi-pha-bo/

Sau đây là thông tin về 4 địa điểm tiếp theo:

10. Thương Xá Tax

Thương Xá Tax là trung tâm thương mại lớn và lâu đời nhất của Sài Gòn. Tại vị trí giao lộ lớn nhất của Sài Gòn là Bonard và Charner (nay là Lê Lợi – Nguyễn Huệ), vào năm 1880, người Pháp xây dựng một tòa nhà thương mại ngay gần Dinh Xã Tây (sau này gọi là Tòa Đô Chánh).

SGMC lúc còn tháp đồng hồ trên chóp

Đến năm 1914, công ty Société Coloniale des Grands Magasins mở Grands Magasins Charner de Saigon (viết tắt là SGMC), và đến năm 1924, tòa nhà được sửa lại theo phong cách Art Deco, trở thành tiệm bách hóa GMC (Grands Magasins Charner) và đón tiếp khách hàng thượng lưu của đô thị lớn nhất Liên bang Đông Dương.

Năm 1942, nơi này được xây thêm lầu bốn, đập bỏ tháp đồng hồ và thay vào đó là bảng gắn dòng chữ GMC.

Thập niên 1940, tháp đồng hồ bị đập bỏ, nâng thêm lầu

Đến năm 1960, tòa nhà GMC chính thức đổi tên thành Thương Xá TAX, có địa chỉ 135 đại lộ Nguyễn Huệ. Mặt bằng được chia nhỏ và cho các tiểu thương thuê buôn bán. Các thương hiệu nổi tiếng thế giới bắt đầu xuất hiện và bày bán trong Thương Xá TAX.

Sau năm 1975 Thương xá TAX bị giải thể vì chính sách tập trung kinh tế và cấm tiểu thương buôn bán.

Thương xá TAX cuối thập niên 1970
Thương xá TAX thập niên 1980

Đến năm 1978, trong bối cảnh thời bao cấp, Thương xá TAX trở thành một công ty quốc doanh mang tên “Cửa hàng Phục vụ Thiếu nhi Thành phố”. Đến năm 1981, khu nhà này đổi tên thành “Cửa hàng Bách hóa Tổng hợp Thành phố” do Sở Thương Nghiệp Thành phố sở hữu. Từ năm 1997, tòa nhà đổi tên thành “Công ty Bán lẻ Tổng hợp Sài Gòn” do Tổng Công ty Thương mại Sài Gòn (SATRA) quản lý.

Thương xá TAX năm 1991, lúc này mang tên “Cửa hàng Bách hóa Tổng hợp Thành phố”

Đến năm 1998 thì cái tên Thương xá TAX mới được phục hồi. Đến năm 2003, tòa nhà được đại tu để trở thành một trung tâm thương mại sầm uất.

Đến năm 2014, Thương xá TAX bị đập bỏ trong niềm luyến tiếc vô bờ của người Sài Gòn. Ngày 12 tháng 10 năm 2016, quá trình đập bỏ khu Thương xá được bắt đầu tiến hành để nhường chỗ cho một cao ốc mới có 40 tầng.

Thương xá TAX năm 2016, ngay trước thời điểm bị đập bỏ
Thương xá TAX thời khắc cuối cùng

11. Hàng cây trăm tuổi trên đường Tôn Đức Thắng

Đường Tôn Đức Thắng hiện này là tuyến đường lớn và lâu đời hàng đầu của Sài Gòn. Thời Pháp (trước năm 1955), đường Tôn Đức Thắng gồm 3 đoạn riêng biệt và có tên khác nhau:

Đoạn 1: là đoạn xưa nhất có từ thời nhà Nguyễn, bắt đầu từ cầu Khánh Hội đến công trường Mê Linh.

Sau khi Pháp chiếm được Nam Kỳ, họ đổi tên đoạn đường này nhiều lần:

Năm 1865 mang tên là Quai de Donnai, sau đổi thành Quai Napoléon, năm 1870 đổi là Quai du Commerce, đến 1896 đổi là Quai Francis Garnier, và 1920 đổi thàmh Quai le Myre de Vilers.

Đoạn 2: Từ công trường Mê Linh đến nhà máy Ba Son. Năm 1965 đoạn này mang tên Primauguet, đến năm 1920 đổi là Quai d’Argonne.

Đoạn 3: Từ đoạn Ba Son vào đến đường Chasseloup Laubat (nay là Nguyễn Thị Minh Khai). Đây cũng chính là đoạn đường có hàng cây cổ thụ trăm năm mà bài viết này muốn nhắc tới sau đây.

Năm 1865, người Pháp trồng rất nhiều cây và đặt tên cho đoạn này là de la Citadelle. Đến năm 1901 trở thành tên đường Luro.

Năm 1955, chính quyền VNCH nhập Đoạn 1 và Đoạn 2, rồi đặt tên cho đoạn đường dọc theo bờ sông Sài Gòn này là Bến Bạch Đằng.

Còn đường Luro (Đoạn 3) thì đổi là đường Cường Để – là tên của tôn thất nhà Nguyễn, cháu đích tôn 5 đời của vua Gia Long.

Sau năm 1975, chính quyền nhập 2 đường Bến Bạch Đằng và Cường Để thành tên đường Tôn Đức Thắng như hiện nay. Riêng đoạn ngắn từ Hồng Thập Tự (Nguyễn Thị Minh Khai) đến Thống Nhất (Lê Duẩn) – là đoạn trước trường Đại học Văn Khoa – nhập vào đường Đinh Tiên Hoàng.

Vì vậy, khi nhắc đến hàng cây cổ thụ trăm năm trên đoạn đường này, xin gọi bằng cái tên là đường Luro – Cường Để, để chỉ đích xác đoạn đường từ Ba Son trở vô trong, với hàng cây rợp bóng mát như bạn thấy trong hình bên dưới, ở đoạn cắt ngang đường Nguyễn Du.

Với những người Sài Gòn sống trước năm 1975, cho đến tận cách đây vài năm, thì hàng cây cổ thụ rợp bóng mát trên đường Cường Để này là hình ảnh không thể nào quên được.

Với những sinh viên trường Văn Khoa, tan học ra trước cổng trường, quẹo tay trái và đi mấy bước nữa là tha hồ được soải bước dưới hàng cây mát rượi, là nơi hẹn hò lý tưởng của những cô cậu sinh viên.

Sau năm 1975, cho dù con đường này đã trở nên tấp nập, nhưng hình ảnh về 1 con đường rợp cây xanh vẫn còn in đậm sâu trong trí nhớ những người Sài Gòn. Giữa cái nắng chói chang của đô thành, hàng cổ thụ nơi đây là lá phổi xanh hiếm hoi nằm giữa các cao ốc chen chúc mọc lên chung quanh.

Giữa trưa nắng, nơi này trở thành chỗ tạm ngã lưng nghỉ ngơi của những bác xe ôm, em bé bán vé số, anh đánh giày, và nhiều người mưu sinh hè phố khác.

Có tổng cộng 258 cây cổ thụ có tuổi hơn 100 năm trên đoạn đường Cường Để ngắn ngủi đó.

Năm 2018, để chừa chỗ xây cầu Thủ Thiêm 2, 258 cây cổ thụ này bị đốn hạ trong niềm thương tiếc khôn nguôi của người Sài Gòn. Một góc thành phố vốn trọc lóc với những khối bê tông, chỉ còn 1 góc xanh cuối cùng thì cũng bị dọn đi mất.

Năm 2014, khi có tin hàng cổ thụ này sẽ bị đốn, nhiều người trẻ đã gắn những dải ruy băng cho cây, như là lời tạm biệt cây, hay đó là lời xin lỗi đau xót gửi đến cây xanh vì đã bị bức tử bởi con người?

Ngày xưa, tôi phải đi làm một quãng đường dài hơn 10 cây số để qua quận 7. Trời nắng gắt, đến đoạn Cường Để này thì cố ý đi chậm lại để tận hưởng cái mát lành trước khi băng qua quận 1 để đến quận tư không một bóng cây.

Ngày nay, mỗi khi có việc đi ngang qua lại đoạn đường này, phải chịu cái nắng gay gắt, cái khói bụi của công trường ngổn ngang, tôi không thể ngăn được nỗi buồn tủi dâng trào và nhớ về con đường rợp bóng mát của ngày xưa.

12. Dãy nhà Shophouse hình ống của người Hoa, theo phong cách Nam Trung Hoa ở đường Trần Văn Kiểu

Dãy nhà của người Hoa trên bến Trần Văn Kiểu hình ống rất đặc trưng này ở Chợ Lớn nay đã không còn.

Ở các thành phố lớn của châu Âu, Bắc Mỹ và ở cả một số nước châu Á như Philippines, Thái Lan, Hàn Quốc, đều có một khu tập trung người Hoa sinh sống, được gọi là “Phố Tàu”, tức là China town, và nơi này luôn được coi là một đặc sản của văn hóa – du lịch, và niềm tự hào không chỉ của người Hoa mà còn của các cộng đồng khác sinh sống trên cùng lãnh thổ.

Ở Việt Nam, người Hoa sinh sống chủ yếu ở Chợ Lớn, khu này được hình thành từ thế kỷ 18 mà tiền thân là làng Minh Hương của những người Hoa chạy trốn Mãn Thanh.

Hầu như toàn bộ nhà ở trong khu này là kiểu nhà hình ống phố thị mà người phương Tây gọi là shophouse. Người Hoa đã mang kiểu nhà này từ Nam Trung Hoa đến thành phố Sài Gòn vào đầu thế kỷ 18. Đó là kiểu nhà có chiều ngang hẹp 3-4m và chiều dài gấp 4-5 lần chiều ngang, tầng trệt là nơi buôn bán, tầng lầu là nơi ở của gia đình chủ nhân, ngay phía sau dãy nhà là những nhà kho rộng lớn, sâu vào trong có khi tới cả trăm mét, là nơi chứa hàng hóa, lúa gạo của các thương gia người Hoa ở đây.

Khu nhà ống nổi tiếng nhất ở Chợ Lớn là bến Trần Văn Kiểu, nhưng sau khi xây đại lộ Đông Tây (đại lộ Võ Văn Kiệt) thì khu nhà đã hiện diện hơn 1 thế kỷ ở nơi đây đã bị giải tỏa toàn bộ.

Bến Trần Văn Kiểu thời Pháp có tên là Quai de Mytho (Bến Mỹ Tho) nằm dọc kênh Tàu Hủ.

Sau năm 1955 đổi tên thành bến Bình Đông và bến Lê Quang Liêm, và sau 1975 đổi thành tên là bến Trần Văn Kiểu. Thời điểm này khu nhà ống phong cách Nam Trung Hoa vẫn còn khá nguyên vẹn cho đến khi bị phá hủy vì đại lộ Đông Tây vào khoảng cuối thập niên 2000.

13. Nhà Đèn Chợ Quán

Nhà đèn Chợ Quán là nhà máy điện quan trọng nhất của Sài Gòn từ thập niên 1920 cho đến năm 1975. Năm 2008, khu vực Nhà đèn Chợ Quán này đã bị khai tử khi đại lộ Đông Tây được xây dựng.

Chợ Quán là tên gọi của khu dân cư hình thành vào khoảng cuối thế kỷ 18 ở khu vực dọc kênh Tàu Hủ. Địa danh Chợ Quán gắn liền với hai công trình dân sinh, đó là Nhà đèn Chợ Quán và nhà thương Chợ Quán. Hai “nhà” này nằm kế nhau trên bến Hàm Tử (nay là Võ văn Kiệt), nơi giáp ranh quận 1 và quận 5.

Từ năm 1867 ở khu trung tâm của Sài Gòn đã có đèn thắp sáng đường phố bằng dầu dừa. Đến năm 1870 thì có đèn thắp sáng bằng dầu lửa và sử dụng liên tục mấy chục năm. Đến đầu thế kỷ 20, Nhà đèn được xây dựng, bắt đầu có đèn điện chiếu sáng từng khu vực rồi mở rộng sang vùng Chợ Lớn.

Nhà đèn Chợ Quán được xây dựng vào năm 1922 với công suất đủ cho nhu cầu của Sài Gòn – Chợ Lớn và vùng lân cận như Lái Thiêu, Thủ Dầu Một, đồng thời từ lúc này này hầu hết các đường phố Sài Gòn – Chợ Lớn đều được chiếu sáng bằng điện của công trình này nên tên gọi “Nhà đèn Chợ Quán” được nhiều người biết và nhớ cho đến nay.

Nhà đèn Chợ Quán nằm bên sông Bến Nghé nhằm thuận tiện cho việc vận chuyển nhiên liệu chính của máy phát điện là than, sau này nhà máy có máy phát điện bằng dầu Diesel.

Nhà đèn Chợ Quán là nhà máy điện lớn và quan trọng nhất của Sài Gòn trước năm 1975. Lúc mới hoàn thành, nhà máy được coi là một biểu tượng của kỹ nghệ nhiệt điện Pháp và là một trong số ít những công trình tân tiến của nền công nghiệp phương Tây ở xứ sở Đông Dương. Trong ký ức đô thị của người Sài Gòn xưa, luôn hiện diện nguồn ánh sáng từ Nhà đèn như một biểu tượng của nếp sống văn minh.

Nhà đèn Chợ Quán nhìn từ cầu Chữ Y

Sau 1975, Công ty Điện lực TP.HCM quản lý Nhà đèn này, và đến đầu những năm 2000 thì Nhà đèn ngừng phát điện.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Hậu viết:

Khi đại lộ Đông – Tây (nay là đại lộ Võ Văn Kiệt) đang xây dựng thì từ đầu năm 2008, khu vực nhà đèn Chợ Quán rộng 6,5 ha được quy hoạch thành Khu phức hợp văn phòng – trung tâm thương mại – khách sạn – căn hộ (gọi tắt là khu phức hợp). Nhà máy điện Chợ Quán đã ngừng phát điện, những tòa nhà đồ sộ hồi nào xây bằng gạch lâu ngày ám khói đen, những ống khói vươn cao không còn nữa, nhà thương Chợ Quán cũng xây mới và đổi tên thành Bệnh viện nhiệt đới.

Một khu nhà cũ của Nhà đèn xưa còn sót lại

Cảnh quan nơi này đã thay đổi hoàn toàn. Địa danh Chợ Quán chắc không lâu nữa ít người biết đến, bởi vì thế hệ cư dân gắn liền với địa danh này đã vào lứa tuổi xưa nay hiếm. Ký ức của họ về nhà đèn Chợ Quán mà họ muốn kể cho con cháu có chăng chỉ còn trong trí nhớ, trên vài tấm bưu ảnh. Ngay cả cái tên nôm na “nhà đèn”, “nhà thương”, “nhà giây thép” (bưu điện) chỉ còn đâu đó trong vài đoản văn nhớ về xưa cũ. Với những người phải rời chốn này sinh sống ở phương xa, nhớ về Sài Gòn là nhớ những gì gắn bó thân thuộc hàng ngày, con đường góc phố, quán cà phê nhỏ, cây điệp vàng, hoa dầu hai cánh xoay xoay… tất cả thuộc về đời sống bình thường nhưng cũng là “chứng nhân” của bao thăng trầm của đô thị Sài Gòn.

Đến đây, xin kết thúc phần 2 của loạt bài Những địa điểm nổi tiếng của Sài Gòn đã bị phá bỏ, mời bạn đón xem tiếp phần 3 sẽ được đăng tải sau.

Đông Kha (nhacxua.vn)

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here