Ca sĩ Khánh Ly: Tôi không phải là tượng đài hay diva

Ca sĩ Khánh Ly vừa kỷ niệm 55 năm ca hát của mình vào năm ngoái. Ở Việt Nam và cả trên thế giới, không mấy người có thể có thời gian đi hát và được yêu mến với thời gian dài như vậy. Khánh Ly có những chia sẻ gần gũi về cuộc đời và sự nghiệp của mình.

Tự nhận mình là người hát rong hơn nửa thế kỷ và bây giờ được hát rong trên chính quê hương mình, bà thấy sao khi khán giả ưu ái gọi bà là “tượng đài”, “diva” hay “người hát nhạc Trịnh hay nhất”?

– Tôi là người đã sống qua hai thế kỷ, là kẻ kể chuyện rong trong suốt hơn 50 năm. Tôi đã kể cho các bạn nghe về tình yêu đôi lứa, tình bằng hữu, tình quê hương. Các bạn đến với tôi ngày hôm nay không phải tôi đẹp hơn, cũng không phải vì giọng hát tôi còn như thuở thanh xuân, mà vì những năm tháng cách xa, tôi đã trở thành kỷ niệm. Xin đừng gọi tôi là tượng đài hay danh ca, diva, hãy cứ xem tôi là con cua đồng, là rau nhút hay là khoai sọ cũng được, để tôi có thể sống một cuộc sống bình thường, giản dị như tình yêu tôi dành cho đất nước mình.

Có người từng hỏi tôi, ai là người hát nhạc Trịnh hay nhất. Đến giờ tôi có thể nói rằng đó chính là nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Trịnh rất yêu bài “Mưa hồng”, nên ông hát hay hơn Khánh Ly. Còn ước mơ của Khánh Ly là lúc nào cũng được ở bên cạnh Trịnh Công Sơn, hát với nhau ở khắp mọi nơi, nhưng cuối cùng nó lại không thành hiện thực. Lần này tôi trở về, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đã đi xa. Ông đi xa, nhưng tôi tin ông sẽ không thất vọng khi đã giao cho tôi những bài hát của ông.

Đã từng thấp thoáng bóng dáng của Khánh Ly và Trịnh Công Sơn trong một số bộ phim, nhưng có lẽ nó chưa bao giờ thỏa mãn những điều muốn biết về cặp đôi “không duyên tình lứa đôi” này. Bởi vậy, nhiều độc giả vẫn muốn chính Khánh Ly chia sẻ liệu có phải Trịnh Công Sơn yêu Khánh Ly hay không?

– Tôi không thể biết được ông ấy yêu tôi hay không, nếu ông ấy không nói. Trịnh Công Sơn là người khó tính, ông ấy yêu cái đẹp, những gì hoàn mỹ, mà nếu ông ấy yêu tôi thì có nghĩa là tôi đẹp. Xưa nay chưa bao giờ có ai nói là tôi đẹp, từ cha mẹ, cho đến chồng, con. Tôi chỉ là người rắc rối. Tôi không làm được điều gì lớn cả, chỉ một điều duy nhất tôi làm được qua 50 năm nay đó là hát.

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn là người đức độ và tài năng. Không có Trịnh Công Sơn thì không ai biết tôi là ai, còn Trịnh Công Sơn nếu không có tôi ông ấy vẫn là người nổi tiếng.

Vậy còn với ông Hoàng Đoan – chồng bà, sau khi ông mất, bà đã không hoạt động âm nhạc một thời gian mà đi tìm khoảng lặng cho chính mình. Bây giờ, khoảng lặng đó như thế nào trong bà?

– Nhiều khi tôi nghĩ, yếu đuối quá cũng không được, cứ phải cố gắng thôi. Vì thế, chỉ khi nào một mình tôi mới dám buồn, dám khóc chứ trước mặt con thì không dám. Lúc bố tôi mới mất, tôi chưa thấm được trọn vẹn nỗi đau, chỉ nghĩ là mình thiếu bố để thương yêu chăm sóc mình. Bây giờ thì tôi hiểu nhiều lắm. Tôi hiểu vì sao, nên nhìn mọi chuyện xảy ra trong đời sống này bằng con mắt bình thường.

Tôi đã đi rất nhiều nơi trong đời sống này, quen rất nhiều người, nhưng tìm được người để hiểu mình không dễ, kể cả khi nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Chúng tôi chỉ hiểu nhau qua âm nhạc thôi chứ trò chuyện với nhau không nhiều. Trịnh Công Sơn nghĩ điều gì ít khi nói ra với tôi, nên đôi lúc cũng có những ngăn cách. Nhưng tôi hiểu, nói những tâm sự, những suy nghĩ của mình với ai đó khó lắm, không đơn giản.Vì mình không biết người nghe mình có thông cảm, chia sẻ với mình hay không.

Ca sĩ Quang Thành vẫn là cái tên khá mới mẻ với khán giả Việt Nam. Lý do gì để bà chọn ca sĩ Quang Thành là người đồng hành?

– Quang Thành là người có tâm hồn. Đó là lý do tôi chọn Quang Thành làm người đồng hành, tôi học được rất nhiều ở những người trẻ như Quang Thành.

Khi trở về Việt Nam thực hiện liveshow, tôi cùng Quang Thành đã đem theo hài cốt của ông Hoàng Đoan về Việt Nam với mong muốn làm đám giỗ cho ông tại Sài Gòn, vì ở Sài Gòn vẫn còn hai con ruột của ông. Sau đám giỗ, tôi lại mang tro cốt ông theo tôi trong các chuyến từ thiện, công tác xã hội… để ông sẽ đồng hành cùng tôi.

Xin cảm ơn những chia sẻ của Khánh Ly!

Theo LDTD

Khánh Ly đã bắt đầu nghĩ về ngày ra đi

Giọng hát hoang hoải và ám ảnh của Khánh Ly suốt mấy chục năm qua gắn bó với âm nhạc của Trịnh Công Sơn. Cuộc đời Khánh Ly nhiều bí ẩn với một chuỗi phức tạp, mâu thuẫn, giằng xé trong tình yêu và hôn nhân. Ở dốc bên kia cuộc đời, Khánh Ly đã bắt đầu nghĩ về… cái chết.

– 72 tuổi, với nhiều người đàn bà sẽ không còn nhiều sức lực họ sẽ lười đi còn cô vẫn dành nhiều thời gian cho công việc. Người ta sẽ đăt câu hỏi vì Khánh Ly muốn quãng đời cuối đời tròn đầy, trọn vẹn hay bởi vì điều gì khác?

– Một phần như thế, một phần là bản tính của tôi thích đi đến với mọi người, ở trong tình thương của mọi người. Tôi mồ côi từ nhỏ, khi bố mất mới 3,4 tuổi, không nhớ nhiều về bố nên lúc nào cũng muốn được thương yêu. Mẹ tôi đẹp và tôi là sự thất bại của bà cho nên tôi dường như không biết vòng tay mẹ như thế nào, đó là lý do tại sao tôi coi Trịnh Công Sơn như một người cha. Tôi làm sai ông ấy dạy cho làm đúng, tôi hát sai ông chỉ cho hát đúng và khán giả ở các nơi yêu thương cũng như là mẹ tôi. Tôi đi đến mọi nơi để xin cái tình thương, điều ấy cũng đủ cho tôi ấm lòng, không cô đơn nữa.

– Là mẹ của bốn người con, ai trong số các con cô tin tưởng nhất để chia sẻ nhiều bí mật cuộc đời mình?

– Trước khi có 4 người tôi cũng là con của một bà mẹ. Nếu tôi không dành được tình yêu của mẹ, vắng tình yêu của cha nên khi có con với bản năng của mình tôi dành hết cho các con. Có chồng tôi nghe lời chồng, bây giờ nghe lời con. Cả 4 người con đứa nào tôi cũng sợ cả, đứa nào tôi cũng tin tưởng và không tin cả là bởi vì các con có đời của các con, tôi có đời của mình không phải tôi sinh ra các con và bắt chúng phải có bổn phận với mình.

Tôi vẫn hay nói, các con cứ sống cuộc đời của các con đi, khi nào rảnh dư thời gian thì nghĩ đến mẹ. Một cú điện thoại hỏi thăm cũng đủ rồi, không cần phải cơm bưng nước rót bởi ngày nào tôi còn sức thì sẽ tự nấu cơm, tự rót nước chỉ mong con hạnh phúc. Vì thế đến bây giờ nếu có thể bù đắp được cho con cái gì tôi vẫn tiếp tục làm chỉ mong một điều các con sống cho tử tế, hạnh phúc.

– Sức khỏe của cô gần đây không tốt và có thể chia sẻ điều này để các con quan tâm, chăm sóc hơn?

– Em ơi, trên 70 tuổi không đau mới là chuyện lạ. Nếu mình nói đau các con lo. Con lo thì mình khổ vì con hối, giục, nhắc uống thuốc suốt ngày mệt lắm. Tôi nghĩ một người đau là đủ rồi thêm 5, 7 người lo lắng thêm để làm gì, cũng đâu làm cho mình hết đau. Trên 70 tuổi người ta phải có nhiều bệnh nhưng mình tự giữ gìn sức khỏe bằng cách buổi sáng tự xay trái cây cứ một hôm 5 loại trái cây màu xanh hôm sau lại 5 loại trái cây màu đỏ.

Lúc trước khi chồng còn sống, sáng nào tôi cũng dậy làm nước cho ông ấy uống bây giờ không còn ông ấy mình vẫn phải uống vì còn ai lo cho mình nữa, phải tự lo cho mình không ỉ vào các con đâu vì có khỏe mới đi được, mới hát, mới kiếm tiền để mang đi chia sẻ với người khác.

– Một năm trở lại đây mỗi lần Khánh Ly về Hà Nội đều mang những sắc thái tâm trạng khác nhau, có lúc thấy cô buồn và cô độc, có lúc thấy bình an và nhẹ nhõm hơn… Bây giờ cô đã thực sự bình an trong tâm hồn chưa?

– Em có thấy tôi bình an không?

– Sắc thái của cô đã tốt hơn…

– Thì cũng phải thế thôi, mình phải sống để làm những việc đang làm, chưa xong đâu. Còn sống một ngày trên đời là một ngày món nợ mình phải trả. Ở đây không phải nợ về tiền nhưng có những món nợ tình, nợ ân nghĩa của những người mình không biết nhưng cũng có những người yêu mình, thương mình ở xa trong bóng tối, họ không nói.

Tôi cảm thấy cuộc đời mình chắc chắn phải được người ta yêu thương như thế nào mới được như ngày hôm nay. Vì vậy tôi cố gắng đi làm, nối những vòng tay. Nếu lòng nhân của tôi không đủ thì sẽ phải đi tìm những người có lòng nhân để mượn, xin, chia sẻ cho mình để làm nhiều điều hơn cho những người không may mắn.

Những người không may mắn nhiều lắm, hằng hà sa số, đếm không hết. Một ngàn người làm cho những người kém may mắn cũng không hết. Mình có làm hết đời mình cũng không hết đâu. Điều tôi mong ước là những tiếng hát trẻ sau này sẽ đi những con đường mà mình đã đi. Dĩ nhiên đường nào cũng có chông gai, hầm hố nhưng kết cục nó luôn đưa mình đến chỗ bình an.

Cuộc sống này chỉ cần chia sẻ một ít thôi, chỉ cần ân cần một ít thôi là người ta đã vui rồi và ngược lại chính ở những quãng đời, những cảnh đời khốn khó mình cho đi sẽ thấy hạnh phúc. Tôi chỉ mong muốn có sức khỏe, đủ sức đi được thêm đoạn đường nào hay đoạn đường đó.

Hotface, Khánh Ly, Trịnh Công Sơn,

Bức ảnh mới nhất chụp Khánh Ly khi trở về Đà Lạt. 

– Đi qua dốc bên kia của cuộc đời, người ta sẽ hay nghĩ đến cái chết. Với cô thì sao? Cô suy nghĩ gì về cái chết, chuẩn bị như thế nào cho nó?

– Mình phải chuẩn bị ngày mình đi chứ em, tại vì ai cũng phải đi cả, chỉ có người đi trước, người đi sau. Nhà Phật nói “Sinh ký, tử quy”, sống là gửi mà đi là về. Còn nhạc sĩ Trịnh Công Sơn nói “một cõi đi về”. Khi nào Chúa gọi tôi sẽ đi, thanh thản như vậy. Người đi cũng thanh thản mà người ở cũng không đau lòng bởi vì nó chỉ là chuyện trước sau thôi. Ngày ra đi tôi sẽ dặn dò các con mọi chuyện, con mang tro mẹ trải ngoài sông hay lên rừng, trên đồi núi cũng được. Nhưng nếu con bảo: “Không con sẽ để sau vườn, trong nhà thì cũng chả sao vì trở về với cát bụi, mình nhắm mắt rồi linh hồn ra khỏi chỉ còn xác thôi thì sao cũng được, đốt cũng thế mà chôn cũng thế thôi.

– Thế mà em cứ tưởng cô sinh ra ở đất mẹ thì cũng muốn trở về với đất mẹ?

– Không cần thiết, riêng với cá nhân tôi thì không cần vậy. Sống tốt mình ở chỗ nào cũng được. Mình cứ sống tử tế đi rồi khi mình chết, thế nào cũng được, chỗ nào cũng là đất cả. Mình muốn trở về đất mẹ nhưng nhỡ gánh nặng cho con cái thì sao? Chi bằng mình tính trước đi để cho các con không phải suy nghĩ, đắn đo bàn cãi. Khi bố mẹ đi rồi, có thả tro xuống biển thì cũng trôi về đất mẹ thôi.

– Cảm ơn cô về cuộc trò chuyện!

Theo Vietnamnet

9 điều ít biết về bài ‘Nối vòng tay lớn’

Ca khúc được tác giả hát trong ngày thống nhất đất nước 30/4/1975, từng được khoảng 60 ca sĩ biểu diễn, được in trong sách giáo khoa lớp 9 nhưng lại chưa được… cấp phép.

1. Ra mắt lần đầu vào năm 1970
Nối vòng tay lớn được sáng tác vào năm 1968 nhưng tới năm 1970 ca khúc mới được hát vang tại trại Nối vòng tay lớn dành cho thanh niên, sinh viên, học sinh miền Nam được tổ chức trong ngày 24 và 25/4/1970.

2. Hát trên đài phát thanh vào ngày 30/4/1975
Đúng 3h chiều 30/4/1975, Đài phát thanh Sài Gòn phát lời giới thiệu “Tôi, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, rất vui mừng và cảm động gặp, nói chuyện với tất cả các anh em nghệ sĩ ở miền Nam Việt Nam này”, rồi vị nhạc sĩ lần đầu cất tiếng hát ca khúc do chính mình sáng tác.

3. Nằm trong sách giáo khoa
Bài hát Nối vòng tay lớn nằm trong Sách giáo khoa môn Âm nhạc và Mỹ thuật lớp 9.

4. Được dịch ra tiếng Anh
Bài hát này đã được Richard Fuller, một người Mỹ, dịch ra tiếng Anh với tên gọi Great Circle Of Vietnam. Ông cũng là người đầu tiên chuyển ngữ những ca khúc của Trịnh Công Sơn như: Diễm xưa, Người con gái Việt Nam da vàng, Ca dao mẹ…

5. Được cựu Tổng thống Mỹ Obama nhắc tới
Trong bài phát biểu trước giới trẻ Việt Nam trong chuyến thăm vào tháng 5/2016, cựu Tổng thống Barack Obama đã nói: “Chúng tôi vô cùng lạc quan vào tương lai quan hệ hai nước. Niềm tin của tôi chính là tin vào tình hữu nghị của chúng ta. Như Trịnh Công Sơn đã viết trong bài Nối vòng tay lớn”.

6. Từng được hát bởi hơn 60 ca sĩ
Theo thống kê nhanh, ca khúc từng được biểu diễn bởi khoảng 60 ca sĩ và nhóm nhạc. Có thể kể tới Khánh Ly, Cẩm Vân, Thanh Lam, Mỹ Linh, Việt Hoàn, Đan Trường, Mỹ Tâm, Trần Lập, hay các nghệ sĩ trẻ như Phương Vy, Thảo Trang, Anh Khoa, Hồ Quang Hiếu,…

7. Xuất hiện trên 15 sân khấu trong 2 năm
Ca khúc “Nối vòng tay lớn” được trình diễn trên các sân khấu và chương trình truyền hình lớn trong 2 năm 2015 – 2016, ví dụ như Tự hào Tổ quốc tôi, Giai điệu tự hào, Mùa xuân đầu tiên… và trong các gameshow như Học viện ngôi sao, Nhân tố bí ẩn…

8. Chưa được cấp phép
Nối vòng tay lớn không nằm trong danh mục những ca khúc trước năm 1975 được cấp phép phổ biến vì chưa có cá nhân, đơn vị tổ chức nào xin phép. Hiện gia đình cố nhạc sĩ đang thực hiện các thủ tục xin phép.

9. Còn nhiều ca khúc gặp tình trạng tương tự
Trong số hơn 230 tác phẩm của cố nhạc sĩ, hiện chỉ có 77 bài được Cục Nghệ thuật Biểu diễn cấp phép. Nhiều ca khúc quen thuộc như Đêm thấy ta là thác đổ, Ca dao mẹ, Biển nhớ… cũng chưa nằm trong danh sách được cấp phép của Cục.

Ngân Giang – Sang Ngô
Theo Zing.vn

Hồng Nhung kể chuyện về ngày đầu gặp Trịnh Công Sơn

“Cảm ơn định mệnh đã cho tôi được gặp anh. Niềm tin của anh, tình yêu của anh làm cho tôi ngay cả trong những lúc cô đơn nhất vẫn cảm thấy an tâm, vì được che chở, được đón nhận và tha thứ, như một người con an tâm vì có được gia đình đùm bọc”, Hồng Nhung.

Với công chúng nhạc Việt, Hồng Nhung là một ca sĩ nhạc nhẹ hàng đầu. Nhưng trước Trịnh Công Sơn, Hồng Nhung luôn là Bống nhỏ bé. Không giống như Khánh Ly, người làm nên tên tuổi khi bắt đầu kết hợp và đi theo Trịnh Công Sơn trong các buổi biểu diễn, Hồng Nhung gặp Trịnh khi cô đã có một bề dày thành tích và đã nổi tiếng, còn Trịnh Công Sơn khi ấy đã là một nhạc sĩ lớn bậc nhất của nền tân nhạc, và đã là một thứ gi đó bất hủ trong lòng những người yêu nhạc Trịnh.

Thấy thân thương từ lần đầu gặp gỡ

Hồng Nhung sinh năm 1970 tại Hà Nội, năm 14 tuổi đã hát nhạc Trịnh và thành công với ca khúc “Em là hoa hồng nhỏ”. Năm 1991, Hồng Nhung vào Nam sống để có điều kiện gần gũi, chăm sóc cha. Vào một đêm cuối thu năm đó, Hồng Nhung gặp Trịnh Công Sơn tại nhà nhạc sĩ Thanh Tùng.

Cô vẫn còn nhớ rất rõ về buổi đầu gặp gỡ ấy: “Lần đầu tiên gặp anh, người đàn ông nhỏ bé, gầy guộc bước vào qua chiếc cổng sắt lớn. Anh đội chiếc mũ bạc màu vừa đi vừa đá nhẹ mấy hòn sỏi dưới sân. Và nụ cười của anh, tươi thế, trong sáng thế, hiền hậu thế, làm sao mà không cảm thấy thân thương ngay được”. Trịnh Công Sơn bước vào đúng lúc Hồng Nhung đang ngân nga ca khúc “Lặng lẽ nơi này”: Tình yêu mật ngọt, mật ngọt trên môi/ Tình yêu mật đắng, mật đắng trong đời/ Tình yêu như biển, biển rộng hai vai…

Nghe Hồng Nhung hát, Trịnh Công Sơn tiến lại xắn tay áo cho Hồng Nhung, rồi hát “Lặng lẽ nơi này” để Bống hát theo khỏi sai lời. “Tôi chào và nhận lấy sự trìu mến từ hơi ấm nơi bàn tay anh và chẳng còn để ý đến xung quanh mình đang có rất nhiều người nổi tiếng khác”. Kể từ lần đầu gặp gỡ ấy, khi Trịnh bước chân vào khu vườn ấy, cũng là bước vào cuộc đời của Hồng Nhung, để rồi gắn bó với cô trong suốt 10 năm cuối đời.

Ngay từ lần đầu gặp Trịnh Công Sơn, Hồng Nhung đã thấy một sự thân thương, che chở
Hồng Nhung sau này chia sẻ, cô đã cảm thấy thân thương, gần gũi, được che chở ngay từ lần đầu gặp Trịnh Công Sơn. Sau lần gặp gỡ ấy, Trịnh Công Sơn thêm lần nữa gắn bó với một ca sĩ và để lại những dấu hỏi cho mối quan hệ giữa một nhạc sĩ không tuổi và một ca sĩ trẻ. Hồng Nhung hát nhạc Trịnh, cô hát với phong cách hiện đại, mới mẻ và làm trẻ hóa nhạc Trịnh. Nhạc Trịnh do cô thể hiện không còn cái không khí trầm buồn, âm tính như của Khánh Ly. Trịnh Công Sơn đã viết 3 ca khúc tặng cô Bống nhỏ của mình: Bống bồng ơi, Bống không là Bống, Thuở Bống là người. 3 ca khúc là câu chuyện cổ tích về Bống, đồng thời là những cảm xúc trong sáng với tình yêu được trao gửi một cách thầm kín cho một người con gái đáng yêu.

Năm 1993, album “Bống bồng ơi” do Hồng Nhung thể hiện ra mắt là một sự kiện, một bước ngoặt mới trong sự nghiệp Hồng Nhung. Nhiều người yêu nhạc Trịnh lúc đó với sự bảo thủ cố hữu đã lớn tiếng cho rằng Hồng Nhung phá hỏng nhạc Trịnh, nhạc Trịnh phải hát theo lối chậm rãi như Khánh Ly, để thấy được thân phận, tình đời… Nhưng Trịnh Công Sơn đã lên tiếng, rằng Hồng Nhung có cách diễn đạt của riêng mình, làm cho ca khúc của ông trẻ hơn, và cô Bống có sự đồng cảm với ca khúc của ông. Riêng Hồng Nhung vẫn nhớ khi thu âm ca khúc “Bống bồng ơi” mà Trịnh viết tặng Bống, vị nhạc sĩ nắm chặt tay Bống, còn Bống cứ thế khắc khoải, phiêu linh trong những cảm xúc thăng hoa.

Những ngày… không ngày tháng

Ngoài âm nhạc, Hồng Nhung và Trịnh Công Sơn cũng gắn bó trong đời sống cùng nhau. Không gặp gỡ là người nhạc sĩ nhớ nhung, bồn chồn. Nhiếp ảnh gia Dương Minh Long kể lại, có lần Trịnh tới nhà Hồng Nhung nhưng cô đi vắng, thế là ông buồn bã cả ngày. Dương Minh Long bèn “bày kế”, mời Hồng Nhung tới nhà ăn trưa mà không báo cho cô biết. Trịnh Công Sơn dù rất hay trễ hẹn nhưng hôm đó đến sớm hẳn 2 tiếng, khi gặp Hồng Nhung, hai người đã bắt tay, ôm hôn quên cả giận hờn. Cũng theo nhiếp ảnh gia giữ gần 1.000 bức ảnh chụp Trịnh Công Sơn thì trong số các bóng hồng đi qua đời Trịnh, Hồng Nhung là người làm cho Trịnh hạnh phúc nhất, đàn ông nhất.

Hồng Nhung vẫn coi 10 năm gắn bó với Trịnh Công Sơn là những tháng ngày đẹp đẽ. Hai người, một xanh, một chín, một già một trẻ đã cùng nhau sống những ngày không ngày tháng. Với Hồng Nhung thì “Đây là khoảng thời gian mà tôi thấy không hề bận rộn và hối thúc, lúc thì quây quần bên những người bạn, đàn hát say sưa, khi thì đi xem tranh ở triển lãm, hay chỉ có hai anh em ngồi ở nhà anh, nơi nhìn ra khu vườn trải sỏi, mà trò chuyện bâng khuâng… Tôi bắt đầu tập những bản tình ca của anh, mở đầu bằng “Em hãy ngủ đi”. Anh hay nhìn tôi cười: Sao người nhỏ mà hát mạnh quá vậy? Những tối cuối tuần, chúng tôi đến hát ở quán Nhạc sĩ. Với tôi, nơi ấy là cả một vườn âm nhạc, của sự đồng cảm và vui thích”.

TCS

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, khi nói về giọng hát Hồng Nhung, cho rằng Bống đã thổi một luồng gió mới vào âm nhạc của ông. “Hồng Nhung làm mới lại các ca khúc của tôi. Có người thích, có người không thích. Tuy nhiên tôi thích vì đó là cách biểu hiện mới, phù hợp với cái tiết tấu của thời đại – một sự lãng mạn mới”. Bên Bống, Trịnh như xanh lại và hồn nhiên như trẻ nhọ. Họ cùng nhau leo núi để ngắm mây và cảnh vật phía dưới, cùng ngắm một bức tranh mà Trịnh vừa hoàn thành trong đêm, cùng ngồi cạnh nhau trong khi Trịnh ngẫu hứng sáng tác một đoạn nhạc và ghi lại trên giấy gói của bao thuốc lá…

Giữa Trịnh và Bống chắc chắn là tình yêu

Vài ngày cuối đời, khi biết mình ốm quá nặng, Trịnh Công Sơn từ chối gặp phụ nữ, nhưng khi Hồng Nhung đến thì Trịnh Công Sơn gặp mặt, họ cùng ăn trưa và đó là lần cuối cùng họ gặp nhau. Khi Trịnh Công Sơn mất, Hồng Nhung tâm sự trong lòng cô đã có một khoảng trống không thể lấp đầy. Chỉ một câu Bống nói “Người ra đi để tình yêu ở lại” cũng đủ mình chứng cho tình cảm sâu nặng giữa cô và Trịnh Công Sơn.

Nói về mối quan hệ với Hồng Nhung, Trịnh Công Sơn chỉ cười: Hồng Nhung là một người quá gần gũi không biết gọi là ai. Còn Hồng Nhung, cô thấy mình may mắn vì được ở bên cạnh trong 10 năm cuối đời của Trịnh Công Sơn: “Tôi là người may mắn vì được gặp anh, được anh quá ưu ái, được sát cánh cùng anh”. Hồng Nhung và Trịnh Công Sơn vừa là một người bạn với một người bạn, một học trò với một người thầy, một ca sĩ với một nhạc sĩ. Họ quá thân thiết để không biết gọi nhau thế nào cho đúng. Là bạn thì thân hơn là bạn, thầy, trò thì thân hơn thầy trò. Hồng Nhung cũng khẳng định giữa cô và Trịnh Công Sơn chắc chắn là tình yêu. “Ở giữa hai chúng tôi chắc chắn là có một tình yêu, nhưng tình yêu đó như thế nào thì tôi giữ riêng cho mình”.

Hiện tại Hồng Nhung đã kết hôn, nhưng chuyện với Trịnh Công Sơn luôn có ý nghĩa, được cô nâng niu, trân trọng trong suốt cuộc đời: “Chuyện hai người từng yêu quý nhau, gắn bó với nhau thế nào không ảnh hưởng tới hiện tại và tương lai sau này của tôi. Tôi chỉ không muốn bày tỏ quá nhiều về chuyện riêng tư, coi như một cách lưu giữ báu vật riêng cho mình”.

Theo GDVN

Ca sĩ Khánh Ly: ‘Người Nhật gọi tôi là công chúa áo dài’

‘Người Nhật họ thích áo dài Việt Nam lắm. Thời hát ở Nhật Bản tôi hay mặc áo dài gấm. Sau Đại hội dân nhạc châu Á người ta gọi tôi là ‘công chúa áo dài’, nữ ca sĩ Khánh Ly cho hay.

Ca sĩ Khánh Ly kể về những ngày tháng hát nhạc Trịnh Công Sơn trên đất Nhật, cũng như chuyện nữ nghệ sĩ từng hát Bolero những năm tuổi trẻ.

Thưa bà, cho đến nay khán giả Nhật Bản vẫn rất yêu mến giọng ca Khánh Ly với những tình khúc Trịnh Công Sơn. Cơ duyên nào cho bà có lần biểu diễn đầu tiên tại Nhật Bản năm 1970?

– Ca sĩ Khánh Ly: Ngày đó phía Nhật Bản có mời tôi và nhạc sĩ Trịnh Công Sơn qua nhưng ông Sơn không đi được. Tôi mời ông Nguyễn Ánh 9 đi cùng, đó là lần chúng tôi hát tại hội chợ Osaka, thành phố Osaka.

Sau đó bà còn rất nhiều lần trở lại Nhật?

– Vâng, tôi không nhớ nổi mình đã sang Nhật Bản bao nhiêu lần nữa. Năm 1979, đài NHK của Nhật sang Mỹ mời tôi tham gia Đại hội dân nhạc châu Á, chương trình gồm những đại diện từ Thái Lan, Hồng Kông, Hàn Quốc, Việt Nam, Nhật Bản.

Sau đó, phía Nhật Bản mời tôi thu một CD gồm 10 ca khúc. Tôi hát 8 ca khúc nhạc Trịnh Công Sơn như Diễm xưa, Ướt mi, Như cánh vạc bay… 2 ca khúc nhạc Nhật. Sau CD này, tôi được biết ca khúc Diễm xưa rất được yêu thích tại Nhật, nó còn được đưa vào giáo trình dạy đại học, được làm nhạc nền cho một bộ phim của Nhật.

Ca sĩ Khánh Ly: 'Người Nhật gọi tôi là công chúa áo dài' - ảnh 1

Ca sĩ Khánh Ly trong lần sang Nhật năm 2004

Nhật Bản là tình yêu lớn trong tôi. Những chuyến tới Nhật giúp tôi càng thêm yêu đất nước này hơn. Tôi nhớ năm 1997, đài truyền hình NHK qua Mỹ để mời tôi hát cho đêm nhạc Tiếng hát của sự đoàn tụ, trong đoàn có một đạo diễn tên là Hideo Kado. Sau khi lắng nghe tôi hát ông Hideo Kado đã trở về Nhật và viết dự án phim về tôi. Bộ phim được đài NHK thực hiện với những cảnh tại Mỹ và Việt Nam.

Lần gần đây nhất tôi sang Nhật là năm 2004, theo lời mời của Quỹ học bổng quốc tế Hirose.

Khán giả Nhật Bản có lẽ rất hâm mộ bà sau những đêm nhạc Trịnh? Hình như họ cũng rất thích áo dài Việt Nam?

– Vâng, đó là một niềm hạnh phúc của tôi. Người Nhật họ thích áo dài Việt Nam lắm. Thời hát ở Nhật tôi hay mặc áo dài gấm. Sau Đại hội dân nhạc châu Á người Nhật gọi tôi là “công chúa áo dài”, cụm từ này xuất hiện trên hàng loạt các trang báo Nhật mà tôi vẫn còn giữ đến ngày hôm nay.

Người Nhật rất trân trọng nghệ sĩ, tôi cảm nhận được sự quan tâm, chăm sóc chu đáo của những nhà tổ chức. Tôi nhớ dịp Đại hội dân nhạc châu Á tôi được trả thù lao 1.500 USD. Tiền không phải là vấn đề quan trọng, cái chính là bản thân tôi ngạc nhiên, tôi không nghĩ mình được đón tiếp nồng hậu như vậy. Tôi hãnh diện, sung sướng vì qua ông Trịnh Công Sơn mà tôi được người ta biết đến. Tôi cũng hãnh diện, hạnh phúc vì tôi là người Việt Nam, và được khoác chiếc áo dài Việt Nam trên sân khấu Nhật.

Ca sĩ Khánh Ly: 'Người Nhật gọi tôi là công chúa áo dài' - ảnh 4

Ca sĩ Khánh Ly trong lần tới Nhật năm 2004

Bà đã đọc cuốn sách viết về chính mình “Khanh Ly: Most Famous Singer from Saigon” của tác giả Heido Kato?

– Năm 1997 sau bộ phim Tiếng hát của sự đoàn tụ, cuốn sách trên cũng được phát hành tại Nhật. Tôi sung sướng lắm khi biết có một cuốn sách viết về mình. Tôi hiểu rằng, nhờ ông Trịnh Công Sơn, người ta yêu nhạc Trịnh Công Sơn nên tôi được yêu thương như vậy.

Cũng như bây giờ, tôi đã ngoài 70 tuổi, giọng hát không thể như những ngày 20 tuổi nhưng tôi vui vì những người yêu nhạc Trịnh vẫn dành cho tôi những tình cảm, sự trân trọng giống như những ngày đầu họ nghe tôi hát.

Ca khúc nào bà hát trên đất Nhật để lại những cảm xúc đặc biệt nhất, có phải là Diễm xưa?

– Không chỉ ngày xưa, cho tới bây giờ mỗi khi hát Diễm xưa tôi đều rưng rưng, cảm giác như nhớ tới mối tình đầu tiên của tôi. Mỗi ca khúc của ông Sơn đặc biệt lắm, nó gắn với kỷ niệm của mỗi người. Với người này, ca khúc này hay vì nó chạm tới một kỷ niệm riêng. Với người khác, người ta nhớ vì tưởng như ông Sơn viết cho riêng họ. Nhạc của ông Sơn cứ thế sống mãi trong lòng mọi người.

Gần đây, các ca sĩ hải ngoại thường xuyên về nước trình diễn, có người còn tham gia làm giám khảo cho các chương trình truyền hình. Nếu có lời mời, bà có đồng ý không? Một chương trình cho dòng nhạc Bolero chẳng hạn?

– Ôi, tôi không. Đã có người mời rồi nhưng tôi từ chối (cười). Tôi có cảm giác tôi đã đứng lại rồi, còn lớp trẻ đang đi lên.

Tôi có hát Bolero đấy, trước thì hát nhiều, giờ tôi tự hát cho mình nghe. Nhưng mình hát thì có thể có một vài người khen chê cũng không sao, còn mình làm giám khảo lại khác, trình độ của mình phải hay hơn, giỏi hơn người ta. Tôi là người dốt nhạc, các em bây giờ giỏi lắm, được học hành bài bản nên mình không thể đi nhận xét người khác mà mình không đủ kiến thức bằng người ta được.

 Xin cảm ơn bà về cuộc trò chuyện!

Theo Thanh Niên

Dựng không gian Trịnh bên bờ sông Hương

Không gian Trịnh Công Sơn sẽ được xây dựng trên khu đất rộng 12 mẫu bên bờ nam sông Hương thuộc làng Lương Quán, xã Thủy Biều, ngoại ô TP Huế.

Theo gia đình nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, không gian Trịnh Công Sơn được gia đình nhạc sĩ xây dựng với “trái tim” là nhà nguyện Tình yêu, theo ý nguyện của nhạc sĩ lúc còn sống, là nơi để những người yêu nhau trên thế gian này đến đây nguyện cầu cho tình yêu.

Bao quanh nhà nguyện là bảo tàng trưng bày hiện vật của nhạc sĩ; rạp hát nhỏ để biểu diễn và chiếu phim tài liệu; khu biểu diễn ngoài trời có sức chứa 5.000 người; khu vườn tượng Trịnh Công Sơn và bạn bè; khu cắm trại dành cho sinh viên, học sinh; một trường học dạy về phong cách sống của Huế.

Ngoài ra còn có một khu lưu trú dành cho các nghệ sĩ đến sáng tác, hoàn thiện 20 bài hát mà nhạc sĩ Trịnh Công Sơn còn viết dang dở khi rời cõi tạm.

Gia đình nhạc sĩ cho biết không gian Trịnh Công Sơn là ý nguyện của nhạc sĩ lúc còn sống, mong muốn cuối đời về an nghỉ bên bờ sông Hương.

Đó cũng là mong muốn của bạn bè nhạc sĩ cần có một nơi để họ tặng các hiện vật liên quan đến ông, người hâm mộ thì mong muốn có một nơi để tưởng niệm nhạc sĩ.

Ca sĩ Trịnh Vĩnh Trinh – em gái nhạc sĩ cho hay: “Điều bất ngờ là khi nói về dự án này với một người cháu ở Huế, chúng tôi mới biết ngày trước khi lên chơi với những người bạn ở làng Nguyệt Biều – Lương Quán, nhạc sĩ đứng ngắm bãi bồi bên bờ sông Hương và mong muốn sau này sẽ làm cái gì đó của mình tại đây. Thật vui khi ý nguyện của anh Sơn sắp thành hiện thực”.

Theo Tuổi Trẻ

 

Danh ca Khánh Ly: ‘Tôi không biết một nốt nhạc nào cả’

Trong đêm nhạc ‘Đời cho ta thế’, danh ca Khánh Ly chia sẻ: ‘Tôi là người không biết nhạc, từ nhỏ cũng không được học nhạc lý cho nên mỗi khi tôi hát, tôi giao hết ‘tính mạng’ cho ban nhạc’.

Trịnh Công Sơn coi tôi như một thằng con trai

Lúc tôi chưa gặp nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, tôi là một con bé ngớ ngẩn lắm. Khi đó tôi ở Đà Lạt và nghĩ rằng sẽ chẳng bao giờ bỏ Đà Lạt mà đi đâu được, nhưng khi tôi gặp Trịnh, ông đưa bài nhạc cho tôi và bảo về Sài Gòn với ông. Tôi toan từ chối vì nghĩ rằng, Sài Gòn không có chỗ cho mình, một đứa vô danh, hát hò chẳng đi đến đâu làm sao có thể nổi tiếng được. Tuy nhiên, đến năm 1967, tình cờ tôi gặp lại Trịnh Công Sơn, ông rủ đi hát, tôi băn khoăn nhưng rồi cũng đồng ý.

Thời gian đầu Khánh Ly gặp Trịnh Công Sơn cuộc sống rất khó khăn và

Thời gian đầu Khánh Ly gặp Trịnh Công Sơn cuộc sống rất khó khăn và ông Sơn coi Khánh Ly như một thằng con trai.

Thời đó, cuộc sống khó khăn, ăn bữa nay lo bữa mai, nhưng tình cảm anh em rất tốt. Ông Sơn có một chén cơm cũng chia cho tôi. Ông coi tôi như một thằng con trai vậy.

Tôi có những lỗi lầm trong cuộc sống

Tôi cảm thấy may mắn khi trong đời có một người chia sẻ những tâm tư tình cảm với mình, viết ra những vui buồn, bất hạnh của cuộc sống này. Có nhiều điều chúng ta không nói được, chúng ta không có ai để nói vì chẳng ai muốn nghe những tâm sự, u uẩn của người khác. Nhưng chính nhạc sĩ Trịnh Công Sơn cho tôi niềm vui trong đời, lắng nghe những tâm sự, than thở của tôi.

Quãng thời gian tôi và Trịnh Công Sơn ở cạnh nhau, rồi 15 năm ông về cõi tạm, tôi chẳng bao giờ thấy ông xa tôi cả. Tôi có cảm tưởng như lúc này ông cũng ở bên cạnh. Thực sự tôi nhớ Trịnh Công Sơn rất nhiều, những điều ông đã dành cho tôi, cuộc sống này và niềm hạnh phúc lớn lao, tôi không bao giờ quên được.

Danh ca Khánh Ly có những lỗi lầm trong quá khứ.

Danh ca Khánh Ly có những lỗi lầm trong quá khứ.

Đôi lúc tôi nghĩ rằng, để có được hạnh phúc đôi khi phải đánh đổi bằng những niềm vui khác. Trịnh Công Sơn thường nói với tôi: “Sống trong đời sống, cần có một tấm lòng”, nhưng lúc ấy tôi nghĩ rằng, tấm lòng cũng chẳng đề làm gì cả và những lúc như thế Trịnh an ủi: “Dù chẳng đề làm gì, dù chỉ để gió cuốn đi nhưng mà cứ sống như thế”.

Tôi không làm được điều gì to lớn, cũng không làm được những điều gì tốt đẹp, nhưng chắc chắn một điều tôi là một học trò biết nghe lời. Ông dạy tôi những điều tử tế trong cuộc sống, tuy vậy, để làm được những điều tử tế đó không đơn giản, mà không phải ai cũng có thể làm được. Tôi cũng có những lỗi lầm trong đời sống, có nhiều điều không phải với mọi người, cho nên lúc nào tôi cũng tâm niệm: Còn sống thêm một ngày thì phải ráng sống cho tử tế để dẫu có xa cách nhưng Trịnh Công Sơn không xấu hổ vì có người học trò như tôi.

Tôi học được ở cuộc đời sự tử tế

Tôi là người học ít lắm! Tôi không có bằng cấp gì cả, bằng tiểu học không có, bằng lái xe cũng không, nhưng cuộc đời dạy cho tôi rất nhiều, tôi học được ở cuộc đời, ở mọi người sự tử tế. Tôi cố gắng theo, để không bao giờ phải xấu hổ với đời.

Tôi là người không biết gì về nhạc lý cho nên mỗi khi tôi hát, tôi giao hết “tính mạng” cho ban nhạc. Tôi thường nói vui rằng, nếu mà tôi bơi các anh phải bơi theo chứ tôi không biết một nốt nhạc nào cả.

Khánh Ly kể, cuộc đời dạy cho tôi rất nhiều, tôi học được ở cuộc đời, ở mọi người sự tử tế. Tôi cố gắng theo, để không bao giờ phải xấu hổ với đời.

Khánh Ly kể: “Cuộc đời dạy cho tôi rất nhiều, tôi học được ở cuộc đời, ở mọi người sự tử tế. Tôi cố gắng theo, để không bao giờ phải xấu hổ với đời”. Ảnh: Lê Quang Đức

Khi Trịnh Công Sơn dạy tôi hát, ông chỉ hát 2 đến 3 lần, tôi nghe và hát lại. Có nhiều nốt tôi hát sai, sau này những bài hát của ông in thành tập nhạc có người nói rằng tôi đã hát sai nhạc của ông. Tôi nói đúng, nhưng tôi thường hát theo cảm xúc, không kiểm soát được giọng để căn chỉnh cho đúng.

Bản thân ông Trịnh cũng không bảo tôi hát sai thành ra tôi hát sai nhạc của Trịnh Công Sơn hơn 50 năm nay. Tuy nhiên, mọi người đừng bắt chước tôi, sở dĩ tôi không dám hỏi ông Trịnh Công Sơn là vì tôi sợ ông chê tôi dốt, trong khi ông Sơn là người rất thông minh và duyên dáng. Cái ông sợ nhất là những người dốt, do vậy, tôi giấu mãi cái điều không may này đến tận bây giờ.

Tập hát từ 8h tối cho đến 5h sáng ngày hôm sau

Tôi chẳng có gì cả, tài năng, nhan sắc, tiền bạc cũng không. Nếu hát karaoke như bây giờ thì có thể tôi chỉ xếp hạng 2 hoặc hạng 3. Tuy nhiên, ngày đó ca sĩ ít lắm và có lẽ ông Sơn đã chắp cho tôi đôi cánh, dù ông không bao giờ khen nhưng tôi luôn biết rằng, ông ấy rất thương tôi. Ông thương tôi là vì tôi chịu khó, ông bảo tôi hát là tôi hát. Một bài hát tôi có thể hát từ 8h tối cho đến 5h sáng ngày hôm sau, chỉ một bài thôi, hát cho đến khi nào ra phi trường.

Danh ca Khánh Ly từng thức thâu đêm để tập 1 ca khúc của Trịnh Công Sơn.

Danh ca Khánh Ly từng thức thâu đêm để tập 1 ca khúc của Trịnh Công Sơn.

Mỗi người có một cách lý giải nhạc của ông Sơn một cách khác theo cảm xúc của người đó và tôi thấy ai cũng đúng cả. Điều tôi hạnh phúc là vì người Hà Nội dành cho ông Sơn một tình yêu rất lớn, một sự ấm áp.

Theo Saostar

Khánh Ly: “Mỗi lần tôi lấy chồng là một lần ông Sơn buồn”

Hạnh phúc đến sau biết bao lần trả giá

– Xin lỗi được hỏi: Bà đeo hai cái nhẫn ở trên cổ. Đó có phải là nhẫn cưới của bà với ông Nguyễn Hoàng Đoan?

– Đúng, là nhẫn cưới, hai cái nhẫn này có tám chục bạc (80USD). Cái này nữa – tháo từ tay ông ấy ra (chỉ vào chiếc nhẫn đeo ở ngón út, tay trái – PV). Đám cưới của chúng tôi hết có trăm bạc, mua hai cái nhẫn hết tám chục nữa. Từ ngày ông ấy ra đi, tôi không đeo gì ngoài hai chiếc nhẫn này.

– Bà thường chia sẻ nhiều về chồng, nhưng ít khi nhắc tới các con, xin hỏi bà: các con không ai theo nghiệp của mẹ, là do bà không muốn hay có lý do nào khác?

– Là do tôi không muốn. Tôi làm nghề này hơn 50 năm, đã trải qua những vinh – nhục, những cười, những khóc. Tôi biết mình là người may mắn nhiều quá, nhưng tôi không biết may mắn đó có tiếp tục “rơi” xuống con mình không. Nếu con gặp bất trắc mà mình thì đã qua thời của mình rồi thì làm sao đỡ được cho con. Thành ra, không có tiền để lại cho con thì tôi để lại cho con sự học. Tôi chỉ có tâm nguyện con sống tử tế là được rồi, đâu cần phải là ca sĩ làm gì.

– Nhưng rõ ràng, hạnh phúc bà nhận được cũng rất nhiều đó chứ!

– Đó là hạnh phúc sau biết bao lần trả giá. Nhưng đâu phải ai cũng sẵn sàng sống trong đời để trả giá. Lúc trả giá là lúc mình mất mát và đau đớn lắm!

– Vậy các con khi chứng kiến những quãng đời sóng gió của mẹ mình, đã chia sẻ với bà thế nào?

– Tụi nó không biết đâu, mà tôi cũng không để các con biết. Các con chỉ biết một mặt là mẹ của chúng đi đến đâu cũng được yêu thương. Cái đó cũng là thứ tôi hãnh diện và chia sẻ với con. Còn lúc cực nhọc, tôi không bao giờ nói, kể cả với chồng tôi cũng không nói. Cái gì mình chịu được thì chỉ chịu một mình thôi là đủ.

Một mình tôi “cày” nhưng tôi vui vì luôn biết chồng mình, con mình thích gì, muốn gì. Chỉ cần nhìn vào ánh mắt của ông ấy là tôi biết. Các con của tôi cũng vậy, không đứa nào thiếu thốn thứ gì. Bây giờ dù đã 40 tuổi, nhưng đi làm về là con có cơm sẵn để ăn. Khi đi lưu diễn, tôi vẫn làm đồ ăn sẵn, bỏ vào tủ lạnh để khi đi làm về con khỏi phải nấu nướng.

Tôi có hai con với ông chồng đầu, một con với ông thứ hai và một đứa với ông Đoan. Trong đó có hai con trai và hai con gái. Hai con gái cứng cỏi lắm. Hai anh con trai, một đứa chỉ biết vợ, còn một đứa chỉ biết con. Mình nói là vậy, nhưng thấy thế mình mừng, chứ nếu chúng lại vì vợ người ta thì mình còn chết nữa (cười). Hai con gái thì bây giờ là hai “mẹ” của tôi rồi (cười vui). Tôi quan niệm rằng, mình có con thì phải lo cho con, còn con không có bổn phận phải lo cho mình. Tại mình sinh ra con là ngoài ý muốn của chúng mà.

Được cái các con chưa bao giờ “ghen” với chồng tôi cả, lại còn rất thương ông Đoan. Vì có lẽ chúng chẳng thiếu thứ gì. Và cái gì của chúng cũng là số một cả. Tôi nghĩ cả con và chồng mình đều là người hạnh phúc.

khanh-ly5

– Vậy là bà đã trải qua hai lần đổ vỡ và từng có hôn nhân với ba người đàn ông?

– Đúng!

– Cuối cùng thì những sự đứt đoạn trong những cuộc hôn nhân của mình, bà nghĩ do lỗi của ai?

– Tôi đều nghĩ là lỗi của mình. Những người chồng trước của tôi cũng đều là người tốt cả nhưng chỉ vì bổn phận mình làm không tròn thì người ta rời mình đi tìm người khác thôi. Ông Đoan là người tôi sống chung lâu nhất, hơn 40 năm. Tôi không trách ai, tôi luôn nhìn lại mình và tự hỏi mình đã làm tròn bổn phận chưa.

– Có bao giờ bà gặp lại những người đàn ông cũ – và mối quan hệ đó bà gọi là gì?

– Có gặp chứ. Những người đàn ông của tôi cũng biết nhau, nhưng không là bạn. Họ gặp nhau khi cùng đến dự đám tang mẹ tôi, gặp thì tôi giới thiệu. Mà với ông Đoan, chúng tôi sống với nhau, bồ cũ của nhau chúng tôi cũng đều biết hết. Mỗi lần ông Đoan nói chuyện với mấy bạn gái cũ, tôi đi ra ngoài vườn để ông ấy tự do. Khi về Việt Nam, tôi hay nhắc ông ấy: “Thôi đi ăn riêng đi”, vì tôi nghĩ có những điều họ muốn nói với nhau, có mình có khi họ ngại. Ông ấy cũng có ba người vợ, ba cô con gái riêng trước khi đến với tôi.

– Như vậy cả hai đều trải qua những đổ vỡ và đi đến với mối nhân duyên thứ ba thì được bền lâu. Bà có bao giờ lý giải tại sao?

– Mình phải hi sinh nhiều lắm. Nếu bạn lấy phải một người chồng “cao” quá thì bạn phải cao bằng họ. Nếu bạn không thể “cao” bằng họ thì bạn phải kéo họ xuống thấp bằng mình. Còn nếu lấy ông chồng “thấp” quá, bạn phải kéo ông ấy lên, không kéo được thì bạn phải ngồi xuống. Có như vậy hai người mới ở với nhau được. Không thể nào để cái tôi của mình ảnh hưởng tới đời sống vợ chồng.

“Theo tôi, con gái thì không nên lấy chồng”

– Bà thấu mọi điều trong đời sống vợ chồng, vậy mà vẫn có lúc nghĩ mình chưa tròn bổn phận. Vì sao vậy?

– Là vì có những ông chồng đôi khi họ không cần những bổn phận của mình. Hoặc là họ cần nhưng vẫn cần thêm bên cạnh những thứ khác. Chẳng hạn, ra ngoài đường phải đẹp, phải diện, đến đâu đó phải khéo léo… Mà làm sao thực hiện được hết mọi ý muốn ấy. Phải có một tí thiếu sót nào đó chứ.

Không như mẹ, các con của tôi bây giờ ổn lắm. Hai con gái của tôi đều không lấy chồng. Một đứa về ở với mẹ. Mà tôi thấy may là nó không lấy chồng.

– Thật ngạc nhiên, tại sao bà lại cho rằng việc con gái không lấy chồng là may mắn!?

– Theo tôi, con gái thì không nên lấy chồng. Mà không đẻ lại càng tốt. Tình yêu và hạnh phúc chỉ có lúc đầu thôi bạn ạ. Nhưng để có hạnh phúc đó bạn phải trả một cái giá quá đắt để đổi lấy một tình yêu quá ngắn.

Tôi hay nói với con: cứ sống thoải mái đi, cứ làm những gì mình muốn đi.

– Dù “tình yêu quá ngắn” nhưng bà đã sống và vẻ như đã hạnh phúc với người chồng thứ ba đến hơn 40 năm đó thôi!

– Bởi vậy tôi mới nói phải hi sinh ghê gớm lắm. Nếu bạn không hi sinh, sẽ chẳng thể ở với ai được cả.

– Điều này bà nhận ra từ lúc nào trong quãng đời của mình?

– Sau cuộc đổ vỡ thứ hai, tôi nhận ra mình đã sai. Lúc ấy tôi hiểu ra, “Ly chén” cũng không ăn thua gì cả, mình phải là người đàn bà trước hết đã, người đàn bà đúng nghĩa với người đàn ông bên cạnh đang cần.

Tôi làm ra tiền nhưng tôi không làm ra tình. Người đàn ông họ cần nhiều thứ lắm, chỉ cần một thứ mình không làm được cho họ là mình mất họ rồi. Dù mình mất họ vì lòng tự trọng hoặc lòng tự ái của mình bị tổn thương. Lúc chia tay với hai người trước, đều là do mình tự ái quá. Vì bạn có thể chia sẻ mọi thứ trong cuộc đời, nhưng tình yêu là thứ không thể “chia” được. Mặc dù đôi khi mình biết rõ, người đàn ông của mình chỉ chơi bời thôi, không có nghĩa họ bỏ gia đình, bỏ mình. Nhưng chính lúc đó tôi nhận ra phải bỏ thôi, nếu không mình sẽ đẩy cả hai vào địa ngục. Tôi không lựa chọn sống tiếp, dù tôi đau lắm.

Khi nhận ra sự đổ vỡ đều do lỗi của mình thì lúc sống với ông Đoan tôi toàn tâm, toàn ý. Mặc dù tôi biết là cũng không đủ đâu, nhưng sức mình đến đâu mình làm đến đó. Vả lại, ông Đoan không hư hỏng, ông Đoan không có “gái”. Nếu ông ấy có “gái” thì tôi làm thế nào được, chẳng lẽ bỏ nữa à.

Mà thêm một người đàn ông là một cái nhục đó chứ không phải là điều hãnh diện đâu. Nhưng mà đời sống mà, mình vẫn cứ muốn lúc mình già đi mình có một bờ vai.

khanh-ly3

– Trong những lần chứng kiến sự đổ vỡ hôn nhân của bà, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn thường chia sẻ với bà thế nào?

– Ông Sơn im lặng thôi. Nhưng tôi biết mỗi lần tôi lấy chồng là một lần ông ấy buồn. Tại vì ông ấy nghĩ những người đó không xứng đáng. Khi tôi sống với ông Đoan, ông Sơn cũng buồn. Nhưng mà sau cùng, ông có gặp và nói với ông Đoan, rằng ông ấy chỉ nghe về ông Đoan qua những người khác, nhưng thời gian qua đi, ông Sơn nhận ra, không ai “chịu” được tôi ngoài ông Đoan.

Lúc đầu thực tình ông Đoan sợ khi nghe về tôi lắm, nào là hút sách, cờ bạc… nhưng ở với nhau ông ấy mới thấy… Mà cũng chẳng phải tự nhiên tôi được chồng lo cho như vậy đâu, mình cũng phải như thế nào chứ. Tại vì đối với tôi, chồng và con là thượng đế, nên đến giờ tôi vẫn tin rằng, ông Đoan có sống dậy, đốt đuốc đi tìm cũng không thể thấy một người như tôi được (cười).

– Cuối cùng, sự nhẫn nại hay tình yêu là “bùa chú” trong những cuộc hôn nhân, thưa bà?

– Sự nhẫn nại. Tôi thấy, sau này đàn bà mới hư. Thế giới càng văn mình bao nhiêu càng hủy diệt tình yêu bấy nhiêu.

– Bà có bao giờ cho rằng, sự trả giá cho hai cuộc hôn nhân trước của chồng mình cũng là thứ giúp ông Đoan trân trọng cuộc sống hôn nhân với bà hơn?!

– Tôi nghĩ là có. Đó có thể là thứ tạo ra nguyên nhân ông ấy chịu ở yên bên tôi lâu như vậy.

“Nếu khi nào được chết, thì hãy chết cho yên!”

– Là đàn bà đã khổ, nhưng là đàn bà lãng mạn như những người đàn bà hát thì nỗi khổ đau, sự thiệt thòi nhiều hơn người khác ra sao?

– Tôi không biết những người khác sao, nhưng tôi thấy mình là người rất lãng mạn, nhưng cũng là người rất ngăn nắp trong chuyện vợ chồng. Khi có ông Đoan bên cạnh, cho đến bây giờ tôi vẫn chưa nhìn thấy thêm một người đàn ông nào trong mắt mình. Tôi nhìn quanh, chưa thấy người đàn ông nào hơn chồng mình cả.


Khánh Ly và người chồng thứ ba, ông Hoàng Đoan

– Làm thế nào để bà giữ được cảm xúc đó trong suốt hơn 40 năm?

– Ừ, chẳng biết. Nhưng mỗi ngày thức dậy mở mắt ra, ý nghĩ đầu tiên trong tôi là nghĩ về chồng mình. Đêm đi ngủ cũng vẫn là hình ảnh ấy. Tôi không hiểu. Mà chúng tôi chưa bao giờ nói yêu nhau đâu. Mà có khi lời nói cũng chỉ là lời nói, nó làm thỏa mãn người ta trong chốc lát nhưng chưa chắc được lâu dài. Sự ứng xử với nhau hàng ngày quan trọng hơn, đặc biệt là khi nghèo. Chúng tôi có những lúc nghèo lắm, tiền mướn nhà có 250 đô la mà không có, có lúc tiền mua chiếc bếp mới cũng không có nốt. Nhưng từ những thiếu thốn, mất mát và khổ sở đó, vợ chồng nương nhau, an ủi nhau mà sống qua.

– Đến bây giờ nỗi lo hay mong muốn còn lại trong bà, là gì?

– Không biết còn bao nhiêu ngày tháng mình làm được những công việc như thế này, theo như chồng tôi muốn. Tôi chỉ nhắc mình có bao nhiêu cho bấy nhiêu, quỹ thời gian mình còn bao nhiêu, làm bấy nhiêu. Tôi về Việt Nam không đơn thuần là hát, còn những công việc khác quan trọng hơn nhiều lắm.

Còn mong muốn duy nhất bây giờ của tôi chỉ là, nếu khi nào được chết, thì hãy chết cho yên!

– Cảm ơn những chia sẻ của bà!

Theo Tạp chí Đẹp

Khánh Ly: ‘Tôi ân hận vì giận Trịnh Công Sơn trước lúc ông mất’

Danh ca tâm sự nếu biết cuộc gặp nhạc sĩ vào năm 2000 là lần cuối, bà dành thời gian cho ông nhiều hơn thay vì nhõng nhẽo, giận hờn.

Ngày 1/4/2001, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn qua đời. Nhiều năm qua, những ca khúc của ông luôn là dòng suối tinh thần tắm tưới tâm hồn bao người Việt. Ca sĩ Khánh Ly – giọng ca gắn liền với nhạc Trịnh – có những chia sẻ kỷ niệm về cố nhạc sĩ.

– Điều gì khiến bà nhớ nhất về Trịnh Công Sơn trong lần cuối gặp gỡ?

– Năm 2000, trước khi về Mỹ, tôi đến thăm Trịnh Công Sơn. Bình thường, anh sẽ ngồi uống rượu hoặc đệm đàn cho tôi hát, gần như không nói chuyện gì. Lần ấy, tôi có nhõng nhẽo với Trịnh Công Sơn rằng: “Ai anh Sơn cũng vẽ, chỉ có em là không được bức nào”. Vừa nghe câu đó, ông Sơn nổi giận đùng đùng, la lớn: “Đứa mô cũng thế”. Hóa ra, mấy người em của Trịnh Công Sơn, cô nào cũng đòi anh vẽ tranh cho.

Bị anh Sơn quát, tôi tủi thân vô cùng. Trừ lúc hát không tập trung, tôi chưa bao giờ bị Trịnh Công Sơn rầy la như vậy. Tôi không biết phải làm gì, chỉ thấy hai tay run lên. Tôi bỏ về, trong lòng hỗn độn cảm xúc: vừa buồn, vừa giận, lại vừa đau. Tôi tự nhủ: “Nhất định không bao giờ gặp Trịnh Công Sơn nữa. Mai sẽ đổi vé máy bay về Mỹ ngay lập tức”. Đêm đó, tôi không sao ngủ được. Hôm sau, tôi nóng ruột không chịu nổi, phần vừa muốn tới chỗ Trịnh Công Sơn, phần vì lòng tự ái ngăn cản. Thế rồi, Trịnh Công Sơn gọi điện trước, hỏi tôi đang ở đâu, sao không tới nhà chơi. Chỉ chờ câu đó, tôi lao ngay tới nhà anh. Mọi thứ lại như chưa có chuyện gì xảy ra.

Các cụ có dạy những người sắp qua đời thì tính tình thay đổi. Lần giận dỗi bất thường của Trịnh Công Sơn đó, tôi nghĩ là điềm báo về sự ra đi của anh. Ngẫm lại, tôi ân hận và hối tiếc vô cùng. Tôi tự trách bản thân không đủ sáng suốt để nhìn ra anh sắp bỏ mình đi, để làm những điều tử tế, đẹp đẽ hơn, những điều mà anh muốn tôi làm, dẫu chỉ đơn giản là mời ăn một ly chè hay gọt một đĩa trái cây.

khanh-ly-toi-an-han-vi-gian-trinh-cong-son-truoc-luc-ong-mat

– Câu nói nào của nhạc sĩ lúc cuối đời ám ảnh bà?

– Anh từng hỏi tôi: “Bạn bè rủ anh ra nước ngoài, anh có nên ở lại không?”. Tôi đã nói rằng Trịnh Công Sơn chỉ có thể sống và chết ở Việt Nam được thôi. Từ đó, anh không bao giờ đề cập đến vấn đề đó nữa. Tôi nghĩ anh Sơn đã nghe theo tôi và chọn cho mình nơi để nằm xuống.

Tôi cũng không quên được những thói quen của Trịnh Công Sơn khi còn sống. Anh hay uống rượu tới say rồi mới đi ngủ, thường là vào lúc 5h sáng. Đến khoảng 7h, Trịnh Công Sơn đã thức dậy, tắm rửa rồi ra ngoài phố ngồi. Có lần tôi thắc mắc, anh bảo: “Nếu không được nhìn thấy mọi người, anh sẽ buồn ghê lắm”. Trịnh Công Sơn không cần biết mình được yêu, ghét ra sao, chỉ cần thấy người ta đi lại trước mặt là vui. 

– Quanh Trịnh Công Sơn có nhiều “nàng thơ”. Bà thấy sao khi mình không phải người duy nhất chia sẻ cuộc sống và âm nhạc với nhạc sĩ?

– Tôi cũng chỉ là người bình thường nên việc ghen tỵ với ai đó là không thể tránh khỏi. Đến bạn gái chơi cùng, tôi còn ghen với các mối quan hệ của họ. Hôm trước, tôi thấy chị bạn thân đăng ảnh với một phụ nữ khác. Hai người ôm ấp nhau rất vui vẻ. Nhìn thấy cảnh đó, tôi đã tự nhủ: “Vì sao người phụ nữ kia được bày tỏ tình cảm, còn mình lại không được?”.

Nhưng tôi nghĩ điều quan trọng vẫn là tình cảm của chính bản thân. Tôi luôn dành cho người thân, bạn bè những tình yêu, sự quý trọng. Đối với Trịnh Công Sơn, đó còn có cả sự tôn kính. Ông không chỉ là người thầy, tri kỷ mà còn giống người cha.

Bố tôi mất sớm nhưng từ nhỏ, tôi đã được nhận được tình yêu vô bờ từ ông. Hình ảnh người cha trong tôi rất ý nghĩa. Tôi vẫn nhớ năm ba tuổi, mình cùng bố đi trên đường làng. Khi rẽ vào quán lá, bố mua cho tôi chiếc kẹo bột. Hay những lúc được bố mua cho quả trứng gà chần, lấy đũa đục lỗ hai đầu rồi húp thẳng vào bụng, rồi những năm tháng được ông ủ ấm trong những chiếc áo trấn thủ (áo bông), hát cho nghe những ca khúc như Chiều vàng, Con thuyền không bến

Gắn bó với nhau lâu năm, bà thấy những người phụ nữ Trịnh Công Sơn yêu có điểm gì chung?

– Trịnh Công Sơn vốn rất thích phụ nữ để tóc dài, có bờ vai gầy… Nhạc sĩ từng kể với tôi rằng ca khúc Như cánh vạc bay được sáng tác khi ông đi chơi với người yêu – một cô gái để tóc dài – bên bờ suối ở Cam Ly (Đà Lạt).

Tôi thì không có đặc điểm nào giống như vậy. Có lần, tôi và một người chồng cũ cãi nhau. Tức quá, đi qua hồ Xuân Hương ở Đà Lạt, tôi cầm nhẫn cưới ném luôn xuống nước rồi đi cắt phăng mái tóc dài. Đến sáng mấy hôm sau, như thường lệ, sau khi đi chợ, tôi ghé quán cà phê Tùng gặp Trịnh Công Sơn để uống nước, học hát. Vừa thấy tôi và mái tóc ngắn, nhạc sĩ bỏ về luôn, không nói năng chào hỏi câu nào. Tôi tức quá đuổi theo, hỏi bằng được vì sao ông phản ứng như vậy. Trịnh Công Sơn chỉ đáp lại đúng một câu giận hờn: “Anh không muốn gặp người điên”.

khanh-ly-toi-an-han-vi-gian-trinh-cong-son-truoc-luc-ong-mat-1

– Chồng tôi luôn dành một tình yêu lạ lùng cho Trịnh Công Sơn. Tất cả sách của ông ấy, chồng tôi đều mua đủ. Thấy tôi thắc mắc, ông xã bảo: “Anh mua để những ai yêu thật sự quý Trịnh Công Sơn thì tặng. Anh không muốn chúng nằm dưới tiệm sách”.– Chồng quá cố của bà – ông Nguyễn Hoàng Đoan – có mối quan hệ ra sao với nhạc sĩ khi ông còn sống?

Khi tôi lấy chồng ở Mỹ, Trịnh Công Sơn có viết cho tôi một bức thư, trong đó có đoạn: “Mai, bộ hết người rồi sao lại lấy Hoàng Đoan?”. Tôi đọc xong cũng thấy tổn thương lắm nhưng không cãi. Nhưng chồng tôi cũng không vì thế mà giận nhạc sĩ.

Năm 1997, khi cùng chồng trở về Việt Nam, tôi và anh Đoan ngày nào cũng tới thăm Trịnh Công Sơn. Chúng tôi ngồi ăn cùng nhau, lúc nào cũng ở trong chiếc bàn với trên dưới 20 người. Có lần, chồng tôi đề cập bức thư Trịnh Công Sơn gửi năm xưa với nhạc sĩ. Ông Sơn lúc đó mới giải thích trước khi gặp gỡ, ông chỉ biết chồng tôi qua những tin đồn. Nhạc sĩ nói với ông xã tôi rằng: “Bây giờ tôi mới biết Đoan làm được cho Mai nhiều điều. Mai từng khổ nhiều rồi, tôi không muốn Mai phải khổ thêm”. Ông muốn tôi lấy người nào đó vững về kinh tế để tôi không phải đi làm việc vất vả kiếm tiền.

Theo VnExpress

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và Quán Văn

Thập niên 1960, trên bãi đất cỏ sau trường đại học Văn Khoa, giới nghệ sĩ hồi đó dựng lên một quán lá, đặt tên là “Quán Văn” làm nơi họp mặt đàn hát, chia sẻ với tất cả những ai đến cùng nghe, mà phần đông là thanh niên, học sinh sinh viên.

Trong nhóm bạn hữu của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, có ông Hoàng Xuân Sơn hiện định cư ở Canada. Ông hồi tưởng lại: “Quán Văn được thành lập từ một nhóm nhỏ các anh em sinh viên trong phong trào phục vụ thanh niên xã hội, hồi đó. Trong thời gian anh em đi công tác xã hội như vậy thì có ý định lập ra một cái quán cà-phê văn nghệ làm nơi tụ hội và gặp gỡ những khuôn mặt văn nghệ trong thành phố, những người chuyên nghiệp hay không chuyên. Quán Văn tọa lạc trong một khu vườn cỏ khá thơ mộng bao quanh bởi 4 con đường là Nguyễn Trung Trực, Gia Long, Công Lý và Lê Thánh Tôn.”

– Như vậy ban đầu khi Quán Văn mới mở đã có các nghệ sĩ nào?

– Quán Văn lúc đầu mở ra, người trình diễn đầu tiên là một thành viên của nhóm, là anh Nguyễn Thạc chơi Tây-ban-cầm. Lúc đầu chỉ phổ biến nội bộ.

Cũng có một số thân hữu từ xa đến và thành khách quen. Từ bước thành công nhỏ đó, chúng tôi mời lần những khuôn mặt văn nghệ quen thuộc trong thành phố Saigon, lần lượt có ban trầm ca của nhạc sĩ Nguyễn đức Quang, Trần Trọng Thảo và Hoàng Kim Châu hát các bài ca khai phá khởi đầu.

Sau đó có mời được nhạc sĩ Phạm Duy và một nhạc sĩ người Mỹ cùng hát các bài Phạm Duy sáng tác như “Giọt mưa trên lá” có lời tiếng Anh do nhạc sĩ này đặt.

– Sau đó Trịnh Công Sơn và Khánh Ly xuất hiện như thế nào?

– Phải nói là Trịnh Công Sơn và Khánh Ly là cao điểm của Quán Văn. Anh Sơn đến sinh hoạt chung với nhóm chúng tôi từ cuối năm 1966. Lúc đó giữa anh em với nhau, anh Sơn hát các bài mới cho mọi người nghe, thỉnh thoảng hát những bài hát chung như “Gia tài của mẹ” hay là “Một ngày dài trên quê hương”.

Đầu năm 67, cô Mai (là ca sĩ Khánh Ly sau này) từ Đà Lạt xuống. Trong một đêm ở Quán Văn, Mai ngồi hát giữa vòng thân hữu, nghe rất hay, rất lạ và cảm động. Chúng tôi nảy ra ý định mời anh Sơn và Khánh Ly xuất hiện trước công chúng một lần.

Đêm đầu tiên tổ chức là một đêm thứ Sáu vào mùa Xuân năm 1967, rất đông sinh viên và thanh niên đến tham dự. Trịnh Công Sơn và Khánh Ly thay phiên nhau hát những bài nhạc trong tập “Ca khúc da vàng” anh Sơn vừa mới sáng tác, và những bài trong tập trước đó, là “Thần thoại quê hương và thân phận”. Đêm nhạc đó tạo sự thông cảm giữa người nghe và người trình diễn, rất cảm động.

Từ đó, dần dần Sơn và Khánh Ly đi dần vào các khuôn viên đại học, trình diễn các ca khúc của anh.

– Có phải Khánh Ly được mọi người gọi là “Nữ hoàng chân đất” cũng là từ các đêm diễn ở Quán Văn?

– Hình ảnh này cũng rất là dễ thương và rất đẹp. Trong lúc hát bài “Tình ca của người mất trí” thì Khánh Ly hát rất sâu lắng tâm hồn vào trong bài hát. Giữa đoạn điệp khúc, khi cất cao lên: “Tình ca người mất trí”… Khánh Ly bỗng nhắm mắt, bất thần tuột giày ra và vịn vai Trịnh Công Sơn, ngước mặt lên trời như là xin ơn cứu rỗi… Từ đó, trở thành huyền thoại là “Nữ hoàng chân đất”.

Sinh hoạt chính của quán bắt đầu vào tối thứ Sáu từ 8 giờ và kéo dài đến giờ giới nghiêm. Tối thứ Bảy chỉ sinh hoạt phụ, có thể là nội bộ, hoặc mời một số anh em khác tới ngồi nói chuyện hay ngâm thơ.

– Số người nghe lúc đó ở Quán Văn chắc là đông lắm?

– Rất đông, ngoài một số sinh viên ngồi bao quanh cái bục trình diễn, còn ngồi lan tràn ra cả sân cỏ. Chỗ soạn cà-phê, nước uống cũng có người ngồi, rất đông, vài trăm là ít. Khán thính giả ngồi nghe rất yên lặng, sau mỗi bài hát thì tràng vỗ tay rộ lên phá vỡ không gian tĩnh mịch.

– Trong đám đông hầu hết là thanh niên và sinh viên đó, đã có từng xảy ra chuyện lộn xộn nào không?

– Quán Văn đông đảo như vậy nhưng chưa từng có chuyện gì lộn xộn xảy ra.

– Nghe nói rằng có một vụ lộn xộn nào đó đã khiến các anh phải đi đến quyết định đóng cửa Quán Văn?

– Là từ địa điểm khác, ở Đại học Văn Khoa, cũng là đêm diễn của Trịnh Công Sơn và Khánh Ly.

– Nhưng ảnh hưởng của sự lộn xộn đó làm cho Quán Văn phải đóng cửa?

– Vâng, trong đêm sinh hoạt tại Đại học Văn Khoa do Khánh Ly và Trịnh Công Sơn trình diễn đã có xảy ra cái vụ đôi co đi đến nổ súng giữa bên Quốc gia và bên Cộng sản. Chúng tôi thấy tình hình an ninh không được tốt đẹp lắm nên từ từ rút lui và dẹp quán.

– Quán Văn mở cửa tổng cộng được bao lâu

– Được khoảng hai năm rưỡi.

Trong đêm xảy ra sự cố ở Đại học Văn Khoa, người bị bắn là ông Ngô Vương Toại, thường điều khiển chương trình tại Quán Văn. Năm 1975, anh sang định cư tại Hoa Kỳ, hoạt động trong lĩnh vực báo chí và phát thanh. Anh cùng gia đình hiện cư ngụ tại tiểu bang Virginia ở ngoại vi thủ đô nước Mỹ.

Nhạc Trịnh Công Sơn, đa số viết về thân phận con người, ông nói:
“Con người đời sống rất hữu hạn, bởi mọi người chỉ sống một đời thôi nhưng mà anh chết rồi, tình yêu vẫn còn tiếp nối trên cuộc đời này. Tình yêu sẽ tiếp tục mãi mãi ở trên mặt đất này. Nhưng mà trong tình yêu, vẫn có một phần của thân phận nằm ở trong.”
Trịnh Công Sơn từng linh cảm về sự qua đời của ông. Năm 1996, trong bài “Tôi đã mơ thấy chuyến đi của mình” ông viết về cuộc sống và cái chết, có câu sau đây:
“… Có người bỏ cuộc đời mà đi như một giấc ngủ quên. Có người bỏ cuộc tình mà đi như người đãng trí. Dù sao cũng đã lãng quên một nơi này để đi về một chốn khác …”

Theo Thy Vân (RFA)