Lịch sử những đường phố Sài Gòn xưa: 150 năm đại lộ Norodom/Thống Nhứt – Một trong những đại lộ đầu tiên của Sài Gòn

Đại lộ Thống Nhứt, từng mang tên là đại lộ Norodom, nay là đường Lê Duẩn, dài chỉ khoảng 2 km, nối từ Thảo Cầm Viên tới Dinh Độc Lập (trước năm 1955 mang tên là Dinh Norodom, hoặc Dinh Thống Đốc Nam kỳ, từng là nơi làm việc của các Thống đốc Nam kỳ, hoặc phó Toàn quyền Đông Dương), là con đường quan trọng bậc nhất của Sài Gòn. Thời kỳ 1955 đến 1975, đây là con đường đi thẳng tới phủ tổng thống.

Toàn cảnh đại lộ Norodom trong tấm bản đồ Sài Gòn năm 1898. Bên trái là dinh Norodom, bên phải là Thảo Cẩm viên. Đại lộ Norodom nối 2 địa điểm này. Trong hình vẽ này có thể thấy một số địa điểm quen thuộc là Nhà thờ, Thành Ông Dèm, trường Collège Chasseloup-Laubat (nay là trường trung học Lê Quý Đôn)

Dù có chiều dài khiêm tốn nhưng đại lộ Thống Nhứt tập trung nhiều trụ sở quan trọng của chính quyền Miền Nam trước 1975. Ngoài Dinh Độc Lập thì xung quanh còn có các cơ quan Bộ Ngoại Giao, Bộ Tư Pháp, Bộ Nội Vụ, dinh Thủ Tướng, trụ sở đại sứ quán Anh, Mỹ, Đức, Pháp…, ngoài ra còn có những công trình quan trọng là Nhà thờ chính tòa Đức Bà Sài Gòn, Thành Cộng Hòa, Rạp Norodom…

Lịch sử hình thành đại lộ Norodom/Thống Nhứt:

Trước năm 1868, khi Dinh Norodom (còn gọi là Dinh thống đốc Nam Kỳ) chưa được xây dựng, lúc đó vị trí tương ứng với đại lộ Norodom/Thống Nhứt (đường Lê Duẩn hiện nay) vẫn chỉ là con đường rất nhỏ nối từ đường Catinat (nay là Đồng Khởi) đến đường Rue de Bangkok (nay là Mạc Đỉnh Chi), được thể hiện các tấm bản đồ sau đây:

Trong tấm bản đồ năm 1864 này, chúng ta có thể thấy dã có dinh Thống đốc Nam kỳ đầu tiên bằng gỗ (không phải dinh Norodom) được dựng năm 1863 ở ngay vị trí dinh Độc Lập hiện nay (góc trái hình). Đường màu đỏ trong hình là đại lộ Norodom, khi đó vẫn là con đường nhỏ được quy hoạch chưa được đặt tên, chưa thành hình chính thức trên thực tế

Bản đồ Sài Gòn năm 1867. Đoạn nhỏ màu đỏ tương ứng với đại lộ Norodom sau này, bắt đầu từ đường Catinat (nay là Đồng Khởi) và kết thúc ngay đường rue de Bangkok (nay là đường Mạc Đỉnh Chi, là con đường dọc theo tường thành Gia Định cũ).

Tuy nhiên, đoạn đường nhỏ đó không khớp hoàn toàn với đại lộ với Norodom, vì trong bản đồ năm 1872 sau đây, khi dinh Thống đốc Nam kỳ đã được xây xong và được đặt tên là dinh Norodom (xây từ năm 1868 đến 1871), con đường đằng trước được đặt tên là Norodom, thì đường Norodom bị lệch một chút ở chỗ đường Catinat so với đoạn đường nhỏ đã có trước đó.

Trong tấm bản đồ năm 1872 này, có thể thấy đại lộ Norodom chỉ được mở rộng từ đoạn trước dinh Norodom (đường Mac-Mahon) cho đến đường Catinat, còn đoạn từ đường Catinat cho đến rue de Bangkok (nay là Mạc Đỉnh Chi) thì nhỏ hơn. Thời gian sau này, khi thành Phụng (góc dưới bên phải hình) đã hoàn toàn được san bằng để mở đường từ cuối thế kỷ 19, thì đại lộ Norodom mới được kéo rộng thẳng tắp từ dinh Norodom đến tận cổng Thảo Cầm Viên như hiện nay.

Vào năm 1868, khi Pháp bắt đầu xây dựng dinh dành cho Thống đốc Nam kỳ thì họ cũng bắt đầu mở một con đường thật lớn phía trước, nối từ dinh thự lớn này tới vị trí Nhà Thờ Đức Bà hiện nay (khi đó thì Nhà Thờ vẫn chưa được xây dựng). Sau khi hoàn thành, Dinh thống đốc được đặt tên là Norodom, và đại lộ mới xây dựng đó cũng được đặt tên theo, đó là đại lộ Norodom.

Đại lộ Norodom khoảng gần 100 năm trước

Đến năm 1877, trước khi Nhà Thờ được xây dựng không lâu thì đại lộ Norodom đã được mở rộng thêm, nối với con đường nhỏ đã có trước đó để trở thành đại lộ kéo dài từ Dinh Norodom cho tới đường rue de Bangkok (nay là đường Mạc Đỉnh Chi, là đường bao quanh thành Gia Định cũ).

Sau đây là hình ảnh của bản đồ khu vực này, thời điểm trước và sau khi Nhà Thờ Đức Bà được xây dựng:

Bản đồ Sài Gòn năm 1873, khi chưa có Nhà thờ. Có thể thấy lúc này đại lộ Norodom vẫn chỉ là 1 đoạn ngắn từ Dinh Norodom tới đường Catinat

Bản đồ Sài Gòn năm 1878, khi xây nhà thờ ở đường Catinat thì đại lộ Norodom kéo dài tới đường Bangkok (nay là Mạc Đỉnh Chi), tới giáp tường thành Ông Dèm (bờ thành Gia Định cũ)

Đến cuối thế kỷ 19, khi bờ thành và hào thành cũ đã hoàn toàn bị san bằng để làm đường thì đại lộ Norodom lại được nối dài thêm một đoạn nữa, đi ngang qua cổng thành Ông Dèm để đâm thẳng tới Vườn Bách Thảo (Thảo Cầm Viên), đụng đường Rousseau (nay là đường Nguyễn Bỉnh Khiêm).

Bản đồ Sài Gòn năm 1898. Góc trên bên trái là dinh Norodom, góc dưới bên phải là Thảo Cầm Viên, lúc này đại lộ Norodom đã kéo dài nối 2 địa điểm này, đi ngang qua cổng thành Ông Dèm (sau này là thành Cộng Hòa) giống như thời điểm hiện tại

Đại lộ Norodom/Thống Nhứt từng là con đường có chiều rộng lớn nhất của Sài Gòn, được thiết kế rộng rãi dành cho các buổi diễn binh trong các dịp lễ, kể cả thời Pháp thuộc, thời VNCH hoặc cả sau năm 1975.

Duyệt binh nhân ngày quốc khánh Pháp ngày 14/7/1929 trên đại lộ Norodom

Có một điều quan trọng mà đã có rất nhiều thắc mắc, đó là vì sao con đường lớn và quan trọng như vậy của Sài Gòn mà người Pháp lại dùng tên Norodom của quốc vương Cao Miên, cũng như vì sao lại đặt tên dinh thống đốc Nam Kỳ tên là Dinh Norodom?

Đại lộ Norodom rộng lớn trong hình vẽ năm 1881

Để trả lời câu hỏi này, lùi về thời điểm Pháp bắt đầu quy hoạch và xây dựng Sài Gòn. Khi dinh thống đốc Nam Kỳ được khởi công xây dựng vào năm 1868, thì cũng cùng thời điểm đó Cao Miên trở thành thuộc địa của Pháp sau khi vua Norodom ký hiệp ước chấp nhận sự bảo hộ của Pháp trên vương quốc này. Để thể hiện sự ủng hộ dành cho nhà vua Cao Miên, người Pháp lấy tên vua là Norodom để đặt cho dinh thự khởi công ở Sài Gòn. Ngay sau đó, khi con đường trước dinh được mở rộng thì cũng được mang tên là Norodom.

Không những lấy tên ông vua Cao Miên làm tên đường cho Sài Gòn, người Pháp cũng đặt tên cho một con đường giáp thành Gia Định cũ cái tên là Rue de Phnompenh (Nam Vang – thủ đô nước Cao Miên). Ban đầu con đường này được đánh số là số 6, sau đó đổi tên thành Rue de Phnompenh, rồi mang tên Rue Lafont. Từ năm 1955 đến nay con đường mang tên là Chu Mạnh Trinh, là con đường nhỏ chạy bên cạnh bệnh viện Đồn Đất (nay là bệnh viện Nhi Đồng 2).

Đường Chu Mạnh Trinh từng mang tên Rue de Phnompenh

Việc lấy tên của một đô thị lớn của nước khác đặt cho Sài Gòn còn có nhiều trường hợp khác nữa, như là đường Mạc Đỉnh Chi ban đầu được người Pháp đánh số 8, sau đó mang tên là Rue de Bangkok, rồi đổi tên thành Rue de Massiges, trước khi mang tên Mạc Đỉnh Chi từ năm 1955 đến nay. Trường hợp khác là đường Hàn Thuyên ở trước dinh Norodom cũng từng mang tên là Rue de Hongkong, sau đó lần lượt đổi thành Rue de l’Amiral-Page, Rue Cardi, trước khi mang tên Hàn Thuyên từ 1955 đến nay. Hoặc là đường dọc kênh Bến Nghé là Bến Chương Dương – Bến Hàm Tử từng được mang tên quai de Belgique (Bến Bỉ Quốc).

Không chỉ lấy tên địa danh nước ngoài, mà ngay cả địa danh ở Việt Nam cũng được lấy đặt tên đường cho Sài Gòn, như là đường Nguyễn Bỉnh Khiêm, ban đầu được đánh số 2, sau đó mang tên là Rue de Tay-Ninh (Tây Ninh), sau đó mới mang tên Rue Rousseau, rồi đến năm 1955 mang tên Nguyễn Bỉnh Khiêm. Đường Thi Sách từng mang tên là Rue de Thu-dau-mot (Thủ Dầu Một), đường Đông Du từng mang tên Rue de Thu-duc (Thủ Đức), đường Nguyễn Trung Trực từng mang tên Cap Saint Jacques (tức là Ô Cấp – Vũng Tàu). Tương tự là Bến Trần Văn Kiểu ở Chợ Lớn cũng từng mang tên là quai de My-tho (Mỹ Tho).

Sau năm 1955, khi thủ tướng Ngô Đình Diệm lên làm tổng thống, ông đã ra lệnh thay thế toàn bộ tên đường của người Pháp (chỉ giữ lại số ít đường mang tên của những người Pháp có công đối với dân sinh), từ đó đại lộ Norodom được đổi tên thành Thống Nhứt. Cái tên này tồn tại cho đến năm 1975 thì được đổi tên thành đường 30/4, đến năm 1986 thì mang tên Lê Duẩn.

Về cái tên đại lộ Thống Nhứt hay là Thống Nhất mới đúng?

Thực ra thì ai cũng hiểu rằng 2 tên gọi này giống nhau. Do ảnh hưởng của hàng triệu người Bắc di cư, nên từ trước năm 1975 thì 2 chữ Nhất và Nhứt vẫn được sử dụng cùng lúc, song tên đường thì vẫn ghi chính thức là Thống Nhứt, như trong hình dưới đây thể hiện:

Sau đây mời các bạn xem lại hình ảnh xưa của những góc đường và những tòa nhà trên đại lộ Norodom/Thống Nhứt ngày xưa.

Khởi đầu đại lộ Norodom/Thống Nhứt chính là Dinh Norodom, tức là Dinh Độc Lập:

Dinh được hoàn thành vào năm 1871, tồn tại gần 100 năm trước khi bị phá hủy năm 1962 để xây dựng dinh mới theo thiết kế của KTS Ngô Viết Thụ.

Một số hình ảnh dinh Norodom và đại lộ Norodom xưa:

Từ Dinh nhìn ra phía cổng, đầu đại lộ Norodom

Trước mặt Dinh Độc Lập là ngã 3 Thống Nhứt – Công Lý (nay là đường NKKN)

Đại lộ Thống Nhứt nhìn từ ngã 3 Thống Nhứt – Công Lý

Đường Công Lý (nay là Nam Kỳ Khởi Nghĩa) là một trong những con đường từng mang nhiều tên nhất trong số các đường phố Sài Gòn. Ban đầu đường đánh số 26, sau đó lần lượt mang tên là l’Imperatrice, Mac-Mahon, Lattre-de-Tassigngy, de-Gaulle, trước khi mang tên là Công Lý từ năm 1955 đến 1976.

Đằng trước Dinh Độc Lập, bên cạnh đường Công Lý, ở hai bên đại lộ Thống Nhứt là mảng cây xanh của công viên Thống Nhứt, mảng xanh này là một vùng rộng từ Dinh cho tới tận Nhà Thờ:

Ngay chính giữa mảng xanh này là ngã 4 Thống Nhứt – Pasteur. Một số hình ảnh ở góc ngã tư này:

Đại lộ Thống Nhứt, phía trước là ngã 4 với đường Pasteur, hướng về phía Nhà Thờ

Phía trước là ngã 4 với đường Pasteur

Xe đang dừng đèn đỏ trên đại lộ Thống Nhất, đoạn ngã tư với đường Pasteur

Ngã 4 Thống Nhứt – Pasteur. Tòa nhà trong hình nằm trên đường Hàn Thuyên (song song với đại lộ Thống Nhứt). Xe Vespa đang đi trên đại lộ Thống Nhứt hướng từ Dinh Độc Lập về phía Nhà Thờ

Xe xích lô đang đi trên đường Pasteur, từ ngã tư Thống Nhứt về phía đường Alexandre De Rhodes. Tòa nhà góc trái hình là trụ sở bộ ngoại giao VNCH (nay là sở ngoại vụ TpHCM)

Cận cảnh đường Pasteur đoạn ngã 4 với đại lộ Thống Nhứt. Tòa nhà màu trắng bên phải hình là trụ sở bộ ngoại giao

Ngay chính giữa ngã 4 nhìn về đường Pasteur hướng về phía Quận 3

Từ ngã tư Thống Nhứt – Pasteur nhìn về hướng Nhà Thờ

Xe lam đang đi trên đường Pasteur, tới đèn đỏ tại ngã tư với đại lộ Thống Nhứt. Nếu quẹo phải thì về hướng Nhà Thờ. Đằng sau tấm biển cấm đậu màu đỏ (chỗ người phụ nữ gánh rong) là tòa nhà Sài Gòn Xe Hơi Công Ty ở góc Thống Nhứt – Duy Tân, là vị trí của Dianomd Plaza hiện nay

Từ ngã tư Thống Nhứt – Pasteur nhìn về hướng Nhà Thờ

Ngã 4 Thống Nhứt – Pasteur hướng nhìn ngược lại. Lúc này phía trước Dinh Độc Lập đang phong tỏa đường để bảo đảm an ninh

Góc hình ngược lại với hình bên trên. Từ gần ngã tư Thống Nhứt – Pasteur nhìn về phía Nhà Thờ

Nhắc tới ngã tư Thống Nhứt – Pasteur, ngược thời gian trở về thời điểm cuối thế kỷ 19, khi đại lộ Norodom vừa được mở ra vài năm thì ở ngay vị trí này một bức tượng có số phận “lận đận” nhất được dựng lên, đó là tượng Léon Gambetta (1838-1882) là thủ tướng kiêm bộ trưởng Bộ Ngoại giao Cộng hòa Pháp trong hai năm 1881-1882.

Tượng Gambetta giữa đại lộ Norodom

Sau khi Gambetta qua đời thì bức tượng của ông được dựng lên ở vị trí ngã tư đường Norodom – Pellerin (nay là Lê Duẩn – Pasteur) vào năm 1883.

Một số hình ảnh khác của bức tượng Gambetta ở vị trí ngã tư đường này:

Tượng Gambetta, phía sau là Dinh Norodom
Hình vẽ tượng Gambetta giữa ngã tư trong tấm bản đồ năm 1898 (chính giữa hình)

Tượng đài gồm 3 khối tượng: Gambetta ở vị trí cao nhất, vai phải hướng về dinh Norodom; tay trái chỉ về hướng thành Gia Định (thành Phụng) đã bị Pháp chiếm trước đó 24 năm (ngày 17-2-1859).

Mặt tượng đài Gambetta nhìn về phía sông Sài Gòn; lưng quay về cuối đường Pasteur hiện nay. Hai khối tượng còn lại tạc hai người lính Pháp.

Tượng Gambetta ở vị trí này được khoảng 20 năm thì dời về vị trí Chợ Cũ. Khi đó chợ Bến Thành mới được xây dựng thay cho chợ cũ bên kinh Chợ Vải (đại lộ Charner, tức Nguyễn Huệ ngày nay), vị trí chợ cũ được giải tỏa để làm quảng trường, được đặt tên là Quảng trường Gambetta, và tượng đài Gambetta từ ngã tư Norodom – Pellerin phải dời về quảng trường này. Vị trí quảng trường Gambetta ngày nay chính là cao ốc Bitexco Financial Tower 68 cao nhất Sài Gòn.

Tượng đài Gambetta được dời về Chợ Cũ, vị trí ngày nay là cao ốc Bitexco 68 tầng. Dãy nhà bên trái là đường Adran (Võ Di Nguy cũ, nay là Hồ Tùng Mậu). Dãy nhà bên phải là đường Vannier, nay là Ngô Đức Kế. Phía bìa trái (nằm ngoài hình) là đường Phủ Kiệt, nay là Hải Triều.

Tuy nhiên, tượng đài Gambetta ở vị trí này không được bao lâu thì phải nhường chỗ lại để xây kho bạc, chuyển qua vị trí của Vườn Ông Thượng (Vườn Tao Đàn), trước khi bị tháo dỡ.

Vịn trí cuối cùng của tượng Gambetta là trong Vườn Tao Đàn

Xin trở lại với đại lộ Norodom/Thống Nhứt, từ ngã tư với đường Pasteur đi một đoạn ngắn nữa là đến bùng binh sau lưng nhà thờ Đức Bà, phía bên kia là đường Duy Tân (nay là Phạm Ngọc Thạch). Ngay gần bùng binh có tượng của Petrus Trương Vĩnh Ký được dựng từ năm 1927, đến sau năm 1975 thì bị dời về Nhà Chú Hỏa (nay là Bảo tàng Mỹ thuật trên đường Phó Đức Chính).

Bên trong công viên, cạnh bên Nhà Thờ có đặt tượng Petrus Ký, sau 1975 đã bị di dời

Hình sau đây là ở ngay bùng binh sau lưng Nhà thờ nhìn về Dinh Độc Lập (dinh Norodom).

Ngay góc hình là bùng binh sau lưng Nhà Thờ

Con đường cắt ngang ở bên phải hình là đường Duy Tân, trước thập niên 1950 mang tên Blancsube. Đến năm 1952 được quốc trưởng Bảo Đại cho đổi tên lại thành Duy Tân, tên đường này được giữ nguyên sau năm 1955, sau năm 1975 đến nay mang tên Phạm Ngọc Thạch.

Bùng binh Thống Nhứt – Duy Tân nằm bên tay phải hình

Phía trước là bùng binh sau lưng Nhà Thờ. Quẹo trái là qua đường Tự Do, quẹo phải là đi con đường Duy Tân cây dài bóng mát

Từ đầu đường Duy Tân nhìn về phía sau lưng Nhà Thờ

Từ phía bùng binh nhìn về Dinh Độc Lập

Góc đường Duy Tân – Thống Nhứt ở sau lưng Nhà Thờ. Bên trái là vị trí của Diamond Plaza ngày nay

Góc đường Thống Nhứt- Duy Tân nhìn về hướng ngược lại. Tòa nhà màu trắng là căn hộ của chính phủ VN cho nhân viên Tòa đại sứ quán Mỹ thuê, tại số 1 đường Duy Tân (góc Alexandre de Rhodes – Duy Tân). Ngày nay tòa nhà này vẫn còn, là trụ sở thành đoàn

Góc ảnh khác của ngã tư Thống Nhứt – Duy Tân. Rìa trái hình là tòa nhà tại ở địa chỉ số 1 đường Duy Tân (góc ngã 3 Alexandre de Rhodes – Duy Tân). Góc ảnh này có thể nhìn thấy “cây dài bóng mát” ở đầu đường Duy Tân

Bên kia bùng binh là trụ sở của hãng Sài Gòn Xe Hơi Công Ty, nơi sản xuất thương hiệu xe La Dalat:

Tòa nhà này nằm ngay góc đường Thống Nhứt – Duy Tân (nay là Lê Duẩn – Phạm Ngọc Thạch). Ngày nay tòa nhà này không còn, nhường chỗ cho Diamond Plaza.

Tòa nhà Sài Gòn Xe Hơi thời Pháp

Phía trước là bùng binh, bên trái là trụ sở Sài Gòn Xe Hơi

Góc hình chụp từ phía sau Nhà Thờ nhìn qua Sài Gòn Xe Hơi Công Ty. Bên trái hình là tòa nhà số 1 đường Duy Tân

Từ sau lưng Nhà Thờ nhin qua bên kia đường

Góc nhìn ngược lại với hình bên trên, đằng trước tòa nhà Sài Gòn Xe Hơi nhìn về phía Nhà Thờ

Tòa nhà bên trái ảnh này là tòa nhà có tuổi đời trên 100 năm, ngày nay là UBND Quận 1, nằm sát bên Nhà Thờ

Thời Pháp, đây là Cercle des Officiers – Câu lạc bộ Sĩ Quan, thời VNCH, tòa nhà trở thành Trụ sở của Bộ tư pháp.

Hình ảnh đại lộ Norodom khoảng năm 1878, tòa nhà bên trái là trụ sở UBND Quận 1 ngày nay. Khi đó thì Nhà Thờ đang xây dựng, phần mái ngói xuống thấp che phần nền móng đang thi công (chính giữa hình). Bên phải hình có thể nhìn thể Dinh Norodom ở đầu đại lộ

Tòa nhà chính giữa hình là trụ sở Bộ Tư Pháp nằm bên cạnh Nhà Thờ

Đối diện bên kia đường của trụ sở Bộ Tư Pháp (thời Pháp là CLB Sĩ Quan) là Viện bảo tàng đầu tiên của Sài Gòn. Bên dưới là hình ảnh viện bảo tàng này vào cuối thế kỷ 19:

Nhìn hướng ngược lại với hình trên, viện bảo tàng ở bên trái hình. Góc bên phải là đường Catinat đi ra Sông Sài Gòn:

Bên cạnh viện bảo tàng này, vào năm 1955 mọc lên một tòa nhà quen thuộc với người Sài Gòn xưa, đó là cty xăng dầu Standard Vacuum Oil Company, sau này là trụ sở của công ty xăng dầu ESSO.

Tòa nhà mái ngói bên trái là viện bảo tàng, nhà màu trắng sát bên phải hình là trụ sở ESSO

Cty xăng dầu Standard Vacuum Oil Company khi vừa được xây xong năm 1955

Hình bên dưới là tòa nhà này khi được ESSO sở hữu. Nhãn hiệu ESSO cùng với SHELL chiếm đa số thị phần xăng dầu của miền Nam trước 1975:

Trụ sở ESSO nằm ngay góc ngã tư Hai Bà Trưng – Thống Nhứt. Trong hình bên trên, chiếc xích lô máy đang lưu thông trên đường Hai Bà Trưng hướng về phía Tân Định.

Vào năm 2011, tòa nhà này cùng với viện bảo tàng nhắc đến bên trên cùng bị đập bỏ cùng lúc, dự định sẽ xây khách sạn 5 sao, thường được báo chí gọi là “Khu đất vàng 8-12 Lê Duẩn” thuộc CTCP Đầu tư Lavenue, nằm kế bên cạnh Diamond Plaza. Tuy nhiên khu đất này vẫn để trống suốt 10 năm qua và vào diện bị thu hồi vì được chuyển đổi trái pháp luật.

Cũng ngay góc ngã 4 này, bên kia đường là tòa nhà trước 1975 là trụ sở của Khối Thanh Tra của Bộ Nội Vụ, tòa nhà này (bên trái hình) cũng đã bị đập bỏ trong cùng năm 2011 với lô đất bên kia đường. Ngoài ra trong hình này có có 1 tòa nhà khác (bên phải hình) là thuộc Đại sứ Quán Pháp có cổng bên đường Hồng Thập Tự. Từ năm 1955 đến nay, nó là tư dinh của tổng lãnh sự Pháp

Nói thêm về con đường Hai Bà Trưng ở đoạn này. Ban đầu khi người Pháp chiếm được Gia Định và bắt đầu quy hoạch đường phố Sài Gòn, con đường này được đánh số 14, sau đó lần lượt đổi tên thành Imperiale, Nationale, Paul-Blanchy.

Khoảng năm 1953, chính quyền Quốc Gia Việt Nam tách đường Paul Blanchy thành 2, đoạn từ đại lộ Norodom đến Cầu Kiệu mang tên là Trưng Nữ Vương, đoạn từ Norodom đến bờ sông Sài Gòn vẫn tên cũ là Paul Blanchy. Năm 1955, đường Trưng Nữ Vương lại nhập trở lại với Paul Blanchy để mang tên đường Hai Bà Trưng cho đến nay.

Căn biệt thự ngay ngã 4, đối diện bên kia đường

Từ ngã từ Thống Nhứt – Hài Bà Trưng đi thêm một đoạn, gần tới ngã 4 Thống Nhứt – Mạc Đỉnh Chi sẽ là tòa nhà đại sứ quán Hoa Kỳ ở số 4 đại lộ Thống Nhất:

Đường bên phải lãnh sự quán là Mạc Đỉnh Chi

Trước đó, đại sứ quán Mỹ ở tòa nhà góc đường Hàm Nghi, Hồ Tùng Mậu. Đến năm 1965, công trình tòa đại sứ quán Mỹ mới được xây dựng và khánh thành 2 năm sau đó với chi phí 2,6 triệu USD, là một trong những tòa Đại sứ quán lớn nhất, được bảo vệ cẩn mật nhất thế giới thời điểm đó.

Tòa nhà là một khối vuông vức có 6 tầng được bao bọc bởi 7.800 viên đá Taredo, có 140 phòng với 200 nhân viên phục vụ và 60 lính gác thường trực. Tuy nhiên tòa nhà này chỉ hoạt động được trong 8 năm cho đến tháng 4 năm 1975.

Sau đó thời điểm đó, Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam đã sử dụng tòa nhà này làm cơ sở cho tới thập niên 1980. Năm 1995, Việt Nam và Mỹ bình thường hóa quan hệ, toàn bộ khu vực này được trao trả lại cho phía Mỹ. Sau đó chính phủ Mỹ quyết định đập bỏ tòa nhà này để xây tòa lãnh sự quán mới như hiện nay, với quy mô nhỏ hơn.

Bên phải hình là vỉa hè đại sứ quán Mỹ. Người chụp hình đứng ở góc ngã 4 Thống Nhứt – Mạc Đỉnh Chi nhìn về phía Nhà Thờ

Toàn cảnh khu vực đại lộ Thống Nhứt đoạn đi qua đại sứ quán Mỹ. ngã tư dưới cùng là Thống Nhứt – Mạc Đỉnh Chi. Xa xa là Nhà Thờ

Nói thêm về đường Mạc Đỉnh Chi, đây là con đường đặc biệt, vì nó nằm dọc theo tường thành của thành Phụng (thành Gia Định do vua Minh Mạng xây sau khi đập bỏ thành Quy trước đó sau loạn Lê Văn Khôi). Ban đầu con đường này được đặt tên số 8, rồi được đặt tên là rue de Bangkok, rue de Massiges, trước khi mang tên Mạc Đỉnh Chi từ năm 1955 cho đến nay.

Nữ sinh đạp xe trên đại lộ Thống Nhứt, gần ngã tư Thống Nhứt- Mạc Đỉnh Chi

Vừa qua ngã tư này, nhìn về phía đối diện của đại sứ quán Mỹ sẽ là tòa nhà đại sứ quán Anh:

Đại sứ quán Anh bên tay phải, còn ngay bên trái là tòa nhà nổi tiếng: Rạp Norodom (tức hý viện Thống Nhứt)

Đối diện đại sứ quán Anh là nhà thờ Tin Lành (Anglican Episcopal Church in Saigon):

Còn ngay bên cạnh tòa sứ quán Anh là một tòa nhà nổi tiếng như trong hình bên dưới:

Rạp Norodom (Thống Nhứt) khi còn mang tên Maison du Combattant

Đó là rạp Norodom ở số 23 đại lộ Thống Nhứt, có thể nói rằng hầu như tất cả các ca sĩ hoạt động nghệ thuật vào thập niên 1950 ở Sài Gòn đều đã từng đứng trên sân khấu rạp Norodom.

Rạp Norodom gắn liền với 2 sự kiện lớn nhất của tân nhạc ở Sài Gòn từ thuở ban sơ, đó là nơi tổ chức cuộc thi tuyển lựa ca sĩ của đài Pháp Á, là nơi khởi đầu sự nghiệp của nhiều tên tuổi huyền thoại như Khánh Ly, Mai Hương, Bạch Yến…

Sau năm 1975, hý viện Thống Nhứt được sử dụng với nhiều mục đích khác nhau, đến năm 1978 trở thành trụ sở của công ty Xổ số kiến thiết. Đến năm 2015, công ty xổ số dời về đường Trần Nhân Tông, “mảnh đất vàng” của rạp Thống Nhứt xưa trên đường Lê Duẩn được bán đấu giá. Hiện nay khu đất này là trụ sở của Techcombank.

Trong hình bên dưới, chùng ta có thể thấy không ảnh của một đoạn đại lộ Thống Nhứt năm 1968. Cạnh trái hình chính là rạp Norodom, bên cạnh đó là tòa đại sứ quán Anh. Đối diện sứ quán Anh là Nhà thờ Tin Lành.

Ngay bên cạnh rạp Norodom là trường Văn Hóa Quân Đội, là nơi những chiếc xe jeep đang đậu ở trong hình bên dưới. Ngày nay vị trí này là Khách sạn Sofitel Plaza và trung tâm lưu trữ quốc gia 2.

Bên cạnh trường văn hóa quân đội là tòa nhà rất tráng lệ (ở bên cạnh phải của hình), là trụ sở Công Ty Shell Việt Nam. Bên trái của hình này có khu nhà màu vàng, là trường Đại học Dược Khoa, phía xa xa là trường Văn Khoa (bên kia đường Cường Để). Những dãy nhà này là doanh trại lính Pháp được xây dựng từ năm 1870, thường gọi là “thành Ông Dèm”, sau này là Thành Cộng Hòa

Một số hình ảnh của tòa nhà SHELL ở góc đường Thống Nhứt – Cường Để (nay là Lê Duẩn – Tôn Đức Thắng):

Thời Pháp, đây là trụ sở của Compagnie Franco-Asiatique des Pétroles. Công ty lĩnh vực xăng dầu này đã hoạt động ở Sài Gòn từ năm 1911, nhưng ban đầu là ở số 4 rue d’Adran (sau 1955 là Võ Di Nguy, nay là Hồ Tùng Mậu), năm 1923 chuyển đến số 100 đại lộ de la Somme (sau này là Hàm Nghi). Trong thời gian này, các văn phòng chi nhánh cũng đã được thành lập tại Hải Phòng và Tourane (Đà Nẵng) Trong năm 1930 công ty xây dựng một trụ sở hoành tráng hơn tại 15 đại lộ Norodom.

Năm 1952, Compagnie Franco-Asiatique des Pétroles rút khỏi Đông Dương và trụ sở này đã trở thành trụ sở chính của Shell Việt Nam, với biểu tượng hình con sò trên đỉnh. Sau năm 1955, góc đường này đổi tên thành ngã ba Thống Nhứt – Cường Để. Trước năm 1975, Shell chiếm hơn 60% thị phần xăng dầu miền Nam.

Ngày nay, tòa nhà trở thành trụ sở của Tổng công ty xăng dầu Việt Nam (Petrolimex), biểu tượng con sò của Shell được thay bằng chữ P.

Cũng ngay ngã tư Thống Nhứt – Cường Để, ở bên kia đường, đối diện với SHELL là 2 khối nhà đến nay vẫn còn sau hơn 100 năm. Sau đây là những thông tin và hình ảnh về địa điểm đặc biệt này.

Thành Ông Dèm, đường đi ngang qua thành chính là đại lộ Norodom, nay là Lê Duẩn

Đây là dấu tích còn lại của doanh trại lính Pháp (người Việt gọi là thành “Ông Dèm”), được Pháp đã xây dựng trên nền cũ của 2 thành Quy, thành Phụng đã có từ thời nhà Nguyễn. Giữa 2 khối nhà này (ngày nay là ngã tư Đinh Tiên Hoàng – Tôn Đức Thắng) từng là cổng của trại lính (sau đó là cổng thành Cộng Hòa). Có thể thấy trong hình dưới vẫn chưa có con đường đi xuyên qua giữa 2 khối nhà (đường Đinh Tiên Hoàng) như hiện nay, mà nó chỉ có từ năm 1963, khi thành Cộng Hòa bị phá bỏ một phần để nối liền đường Cường Để (nay là đường Tôn Đức Thắng) với đường Đinh Tiên Hoàng.

Ngày nay, khu nhà bên trái thuộc về khoa Dược của đại học Y Dược, một phần được cho thuê mở quán cafe, khu nhà bên phải là một phần của đại học KHXH&NV (hình dưới):

Một số hình ảnh thành Ông Dèm được Pháp xây dựng vào khoảng thập niên 1860, sau khi cho phá hủy thành Phụng:

Theo các bản đồ Sài Gòn vào thế kỷ 19 thì Thành Ông Dèm gồm 3 dãy nhà chính bên trong, và một số “khối nhà” ngoài cổng thành, trong đó hiện nay vẫn còn lại duy nhất 2 khối nhà ở ngay cổng (như trong hình trên).

Hình vẽ thành Ông Dèm năm 1881. Bờ thành xung quanh là những gì còn lại của thành Phụng

Hình vẽ thành Ông Dèm năm 1898, lúc này bờ thành Phụng cũ xung quanh đã được giải tỏa để làm đường

Sau đây là hình ảnh Thành Ông Dèm (trên nền thành Phụng cũ) qua những tấm bản đồ cuối thế kỷ 19:

Bản đồ năm 1878

Bản đồ năm 1882

Bản đồ năm 1898

Dưới đây là 2 khối nhà ngoài cổng thành (ngày nay vẫn còn):

Thành Ông-Dèm

Từ sau năm 1955, thời đệ nhất cộng hòa, tổng thống Ngô Đình Diệm đổi tên thành Thành Cộng Hòa, trở thành nơi đồn trú của Tiểu đoàn Phòng vệ Phủ Tổng thống. Tiểu đoàn nhanh chóng được nâng lên thành Liên đoàn rồi Lữ đoàn Phòng vệ Phủ Tổng thống. Thành Cộng Hòa được bao quanh bởi 4 con đường Hồng Thập Tự (nay là NTMK), Thống Nhứt (nay là Lê Duẩn), Mạc Đỉnh Chi và Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Sự kiện ngày 1/11/1963, thành Cộng Hòa trở thành nơi giao tranh dữ dội và bị thiệt hại nặng nề, được thể hiện qua loạt ảnh sau đây:

Sau năm 1963, Thành Cộng Hòa bị phế bỏ. Để thuận tiện cho việc mở đường, nối thông đường Cường Để (nay là Tôn Đức Thắng) với đường Đinh Tiên Hoàng, người ta đập bỏ khúc giữa của dãy nhà dài ở phía trong, còn những khu nhà hai bên được sửa sang lại làm thành trường học. Con đường hình thành giúp cho việc đi lại từ trung tâm Quận Nhứt về Đa Kao được rút ngắn hơn rất nhiều.

Dưới đây là hình ảnh dãy nhà dài được cắt đôi, mở đường cho xe chạy ở giữa:

Dãy thứ 3 của thành Cộng Hòa đang được cắt ra làm đôi (trước đó liền 1 khối)

Sau khi con đường ở giữa hoàn thành, toàn bộ các dãy nhà còn lại được chính quyền Sài Gòn giao lại cho Bộ Quốc Gia Giáo Dục sửa chữa thành khu trường đại học gồm 3 trường Văn Khoa, Dược Khoa và Canh Nông, một phần sau đó được giao cho đài truyền hình (năm 1968).

Khu trường đại học được sửa lại từ thành Cộng Hòa, theo tấm bản đồ Sài Gòn năm 1968. Các ô chữ nhật đậm là dãy trường học, trong đó 2 khối nhà ở cổng vẫn còn đến ngày nay

Ngày nay, những dãy nhà phía trong đã không còn, chỉ còn 2 khối nhà nằm ngay góc ngã tư của 3 con đường lớn Đinh Tiên Hoàng – Lê Duẩn và Tôn Đức Thắng, là chứng nhân cho lịch sử Sài Gòn suốt 150 năm qua.

Lúc này đường Cường Để đã thông qua đường Đinh Tiên Hoàng ở bên kia đường Hồng Thập Tự. Bên trái hình là Đại học Canh Nông

Đường Cường Để (nay là Tôn Đức Thắng) vốn là con đường chạy thẳng vô cổng thành Ông Dèm kể từ khi thành này được xây dựng khoảng năm 1870). Ban đầu con đường này được đặt tên số 4, sau đó được đặt tên là Boulevard de la Citadelle, tạm dịch ra tiếng Việt là đại lộ Thành Lũy. Đến năm 1900, con đường này đổi tên thành Luro, năm 1955 đổi tên thành Cường Để, rồi mang tên Tôn Đức Thắng cho đến nay.

Trở lại với đại lộ Thống Nhứt, từ Ngã tư Thống Nhứt – Cường Để (Thành Cộng Hòa) đi tới một đoạn nữa sẽ gặp Dinh Thủ Tướng, trước 1955 là Cư xá Norodom:

Nữ sinh Trưng Vương đi ngang qua Dinh Thủ Tướng

Từ chỗ này đi tới cuối đại lộ Thống Nhứt sẽ gặp ngã 3 Thống Nhứt – Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Cũng như đường Mạc Đỉnh Chi thì Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng là con đường đi dọc theo bờ thành Gia Đinh cũ, ban đầu được đặt tên số 2, sau đó là rue de Tây Ninh, Rousseau, Dr Angier, từ năm 155 đến nay mang tên Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Hình ảnh Trường Cao Đẳng Quốc Phòng trên đại lộ Thống Nhứt, nằm ở khu vực giữa thành Cộng Hòa cũ và đường Nguyễn Bỉnh Khiêm (này là bảo tàng chiến dịch HCM)

Ngay đầu ngã 3 Thống Nhứt – Nguyễn Bỉnh Khiêm có thể nhìn thấy Viện Bảo Tàng ở bên trong Thảo Cầm Viên. Đây cũng là nơi kết thúc đại lộ Thống Nhứt. Thảo Cầm Viên Sài Gòn, thường hay được gọi là Sở Thú, là công viên Bách Thảo – Vườn Thú nổi tiếng của Sài Gòn, được bắt đầu xây dựng năm 1865, là vườn thú lâu đời, có tuổi thọ đứng hàng thứ 8 trên thế giới.

Bài: Đông Kha
Hình ảnh: manhhai flickr
chuyenxua.vn

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *